Recepcja bizantyńskich gatunków poetyckich w liturgii prawosławnej na przykładzie Wielkiego Akatystu do Bogarodzicy

Аннотация

Artykuł omawia poszczególne elementy struktury Wielkiego Akatystu do Bogarodzicy, bizantyńskiego hymnu powstałego między VI a VIII w. i śpiewanego w liturgii wschodniej po dzień dzisiejszy. Jego aktualność paradoksalnie rodzi problem badawczy, jakim jest rozbieżność w nazewnictwie między literaturoznawstwem a naukami o liturgii. Terminologia związana z jego strukturą ulegała zmianom na przestrzeni dziejów, zwłaszcza w aspekcie liturgicznym, a w historii literatury używa się nazw genologicznych zgodnie z ich pierwotnym znaczeniem. Poszczególne terminy określające części składowe Akatystu funkcjonują poza nim; albo oznaczają modelowe elementy innych akatystów, albo jednostrofowe hymny liturgiczne, co zostało pokazane w artykule na kilku przykładach. W opracowaniu zastosowano metodę porównawczą – w zakresie analizy terminologicznej oraz treści wybranych strof. Nazwa kontakion w manuskryptach Akatystu jest określeniem jego gatunku, a z czasem zaczęła oznaczać pojedyncze strofy pozostałe z dłuższych hymnów, przeznaczone na ważniejsze święta w Kościele prawosławnym. Ikos zawęziło swoje znaczenie tylko do określonego typu zwrotek, a nie w ogóle strof kontakionu. Chajretyzmy, jakkolwiek najczęściej oznaczają serie pozdrowień ze słowem χαῖρε, w odpowiednich translacjach, głównie słowiańskich, stały się synonimem Wielkiego Akatystu oraz cechą dystynktywną innych akatystów, w których na wzór pozdrowień maryjnych istnieją inne rodzaje anaforycznych salutacji. W związku z ewolucją w zakresie nazewnictwa i potrzebą uporządkowania problemów genologicznych można mówić o recepcji gatunków bizantyńskich w dzisiejszej liturgii, ponieważ ich współczesne desygnaty nie odpowiadają dokładnie ich pierwotnym nazwom.