Upośledzenie umysłowe jako niepełnosprawność i jako sposób bycia człowiekiem - Zakrzewska-Manterys, Elżbieta (Przegląd Socjologii Jakościowej, 2015)
Artykuł dotyczy problematyki używania pojęć określających osoby upośledzone umysłowo versus niepełnosprawne intelektualnie versus z niepełnosprawnością intelektualną. Za używaniem każdego z tych pojęć kryją się przesłanki o charakterze aksjologicznym i światopoglądowym. Poprawność polityczna skłania do zastępowania wyrażeń piętnujących bardziej neutralnymi. Pojawia się jednak pytanie: skąd w języku pojawiły się określenia mające charakter dyskryminacyjny. W artykule ukazane są przykłady stosowania do lat siedemdziesiątych dwudziestego wieku polityki segregacyjnej, w wyniku której osoby niepełnosprawne intelektualnie przebywały w zamkniętych zakładach całodobowej opieki, oddalone od głównego nurtu życia społecznego. Ukazany został przerażający obraz losu osób pozbawionych podstaw godności ludzkiej, na podstawie amerykańskiej publikacji z tamtego okresu. Sytuacja ta spowodowała, że stosowane wobec osób niepełnosprawnych intelektualnie określenia sankcjonowały ich gorszą pozycję w społeczeństwie. Zaczęło się to zmieniać po wprowadzeniu w krajach zachodniego kręgu cywilizacyjnego polityki integracji i inkluzji społecznej. W drugiej części artykułu podjęto rozważania dotyczące rozumienia słów „niepełnosprawność” oraz „inteligencja” (słowa obecnego w pojęciu niepełnosprawność intelektualna). Ukazano dwa sprzeczne rozumienia terminu inteligencja: wywodzące się ze starożytności oraz wprowadzone przez nowoczesne systemy miar psychologicznych. Ukazano jakie konsekwencje dla rozumienia kondycji człowieka uwikłanego we współczesny świat ma posługiwanie się tymi dwoma rozumieniami terminu inteligencja. W konkluzji stwierdzono, że upośledzenie umysłowe nie musi być traktowane jako brak czy dysfunkcja, lecz może być – zgodnie z polityką różnorodności – traktowane jako równoprawny sposób bycia człowiekiem, różny od sposobu manifestowania się człowieczeństwa wśród statystycznej większości obywateli, niemniej odznaczający się swoistą specyfiką i pięknem.