Fenomen zjawiska szarych rozwodów w kulturze zachodu – jego uwarunkowania w świetle współczesnych opracowań

Emilia Garncarek^*

https://orcid.org/0000-0002-9685-0741

The Phenomenon of Grey Divorce in Western Culture: Its Conditions in the Light of Contemporary Studies

Wprowadzenie

Współcześnie rozwody stanowią powszechne zjawisko. W Unii Europejskiej w 2023 r. zawarto 1,8 mln małżeństw, odnotowano natomiast 0,7 mln rozwodów. Między 1964 a 2023 r. wskaźnik rozwodów podwoił się, wzrastając z 0,8 na 1000 osób w 1964 r. do 2,0 w roku 2023 (Eurostat)^[1]. Prawie 50% wszystkich małżeństw w Stanach Zjednoczonych kończy się rozwodem lub separacją, szacuje się także, że 41% wszystkich pierwszych małżeństw kończy się w tym kraju rozwodem (CDC/NCHS National Vital Statistics System). Statystyki pokazują, że rozwód nie jest już domeną osób młodych i będących w średnim wieku, coraz częściej starsi dorośli doświadczają rozpadu małżeństwa. Kiedy przyjrzymy się danym, to okazuje się, że liczba rozwodów nieco spada wśród młodych ludzi (maleje także liczba ślubów wśród w tej kategorii wiekowej), natomiast wśród starszych obserwujemy więcej rozstań. Do niedawna zjawisko to było rzadkością, obecnie zaś przybiera na sile (Brown, Lin 2022).

Badaczki i badacze problematyki określają rozwody par z długoletnim doświadczeniem wspólnego życia i/lub rozwody osób co najmniej pięćdziesięcioletnich – „szarymi rozwodami” (grey divorces). Zjawisko to określa się również mianem „srebrnych/diamentowych” rozwodów. Kolor nie tylko kojarzy się z dwudziestą piątą rocznicą ślubu, która nazywana jest srebrnymi godami, ale także z pojawiającymi się na głowach rozstających się osób, srebrnymi/siwymi włosami.

Na zachodzie określenie „szary rozwód” (grey divorce) powołało do życia American Association of Retired Persons, które w 2004 r. opublikowało wyniki badań dotyczących rozwodów w drugiej połowie życia. Natomiast w 2012 r. badacze i badaczki z Bowling Green State University określili to zjawisko mianem „szarej rewolucji rozwodowej”, obserwowanej w Stanach Zjednoczonych (Westrick-Payne, Brown 2024). Osoby rozwodzące się po wielu latach małżeństwa i/lub będące co najmniej po pięćdziesiątce nazywane są silver splitters, czyli „srebrnymi rozwodnikami”.

Artykuł podejmuje kwestię uwarunkowań rozwodów w dojrzałym wieku. Opracowanie jest rezultatem analizy danych zastanych (desk research) na temat zjawiska rozwodów w drugiej połowie życia. Analiza literatury przedmiotu została przeprowadzona z wykorzystaniem bazy referencyjnej Scopus. Posłużono się wyszukiwarką bazy, korzystając z tzw. search query (zapytanie wyszukiwania), które stanowi kluczowy element procesu wyszukiwania w ramach bazy i pozwala na dostarczenie trafnych i użytecznych wyników. Na potrzeby analizy hasłem kluczowym było „grey divorce” (artykuły wyszukiwano z zastosowaniem takich metadanych, jak: article title, abstract, keywords). Ostatecznie do pogłębionej analizy zakwalifikowano 38 dokumentów z obszaru Social Science^[2]. Na poczet niniejszego opracowania poszukiwano odpowiedzi na pytanie o przyczyny rozwodów w starszym wieku. Analiza pozwoliła zarysować społeczno-kulturowe uwarunkowania nasilenia zjawiska szarych rozwodów we współczesnych społeczeństwach z kręgu kultury zachodniej, odpowiedzieć na pytanie o jego przyczyny i przedstawić typologię czynników warunkujących szare rozwody.

Kontekst społeczno-kulturowy zjawiska rozwodów w starszym wieku

Dynamika zmian demograficznych

Statystyki pokazują, że ludność krajów rozwiniętych żyje coraz dłużej. Europa to zdecydowanie najstarszy kontynent – już ponad 20% jej mieszkańców ma 65 i więcej lat (jest to dwukrotnie więcej niż światowa średnia). Jak prognozują demografowie, w niedługim czasie proces starzenia się społeczeństw dotknie wszystkie kontynenty (z wyjątkiem Afryki). W 2050 r. aż 17% globalnego społeczeństwa będzie mieć 65 i więcej lat. Europa pozostanie w tym względzie liderem, bowiem udział osób ze wspomnianej kategorii wiekowej zbliży się w 2050 r. do 30% (The Impact of Demographic Change…).

Współcześnie „szare/srebrne rozwody” (grey/silver divorces) wiązane są w dużej mierze ze zjawiskiem starzenia się pokolenia wyżu demograficznego (baby boomers) urodzonego od 1946/1947 do 1955/1960 r. i wzrostem potencjalnych rozwodników (Brown, Lin, Julian 2024). Gwałtowne przyspieszenie rozwodów w drugiej połowie życia w połączeniu ze starzeniem się populacji małżeńskiej oznacza, że rosnąca część rozwodów dotyczy obecnie osób dorosłych będących w późnym wieku średnim i starszych. Badając zjawisko w Stanach Zjednoczonych, Susan Brown podkreśla, że podczas gdy tylko 8% wszystkich rozwodzących się osób w 1990 r. było w wieku 50 lat lub starszych, to obecnie odsetek ten wynosi prawie 40%. Najbardziej znaczący wzrost wskaźników rozwodów odnotowano wśród osób w wieku 65 lat i starszych. Wskaźnik ten potroił się w latach 1990–2021 (Brown, Lin, Julian 2024).

Jak podkreślają badaczki i badacze problematyki, osoby z wyżu demograficznego (baby boomers) były pierwszą kohortą, która zdecydowanie częściej aniżeli wcześniejsze pokolenia rozwodziła się i ponownie wychodziła za mąż. Przyczyną tego stanu rzeczy były nie tylko regulacje prawne^[3] pozwalające na łatwiejsze rozstanie, istotne były przemiany kulturowe i obyczajowe, które odegrały znaczącą rolę w przypadku omawianego zjawiska. W krajach zachodnich mamy obecnie do czynienia z rosnącą liczbą starszych osób, które mogą doświadczyć także ponownego rozwodu, bowiem, jak wynika z badań, ponowne małżeństwa częściej niż pierwsze małżeństwa kończą się rozstaniem (Raley, Sweeney 2020). Odsetek osób kiedykolwiek rozwiedzionych, obecnie rozwiedzionych i co najmniej dwukrotnie żonatych/zamężnych jest najwyższy wśród osób w wieku 50 lat i starszych (Kreider, Ellis 2011, za: Brown, Lin 2012).

Omawiane zjawisko „szarych/srebrnych rozwodów” obserwowane jest nie tylko USA, w ostatnich latach mamy z nim do czynienia w całej Europie Zachodniej, jak również w Japonii i Australii (Brown, Lin, Julian 2024). Jeśli zaś chodzi o społeczeństwo polskie, według prognozy demograficznej GUS, do roku 2060 spodziewany jest stały wzrost liczby ludności w wieku senioralnym^[4]. Analizując zaś strukturę rozwodów, w 2022 r. aż 17% rozwodów dotyczyło par z ponad 25-letnim stażem małżeńskim^[5]. W tym samym roku orzeczono 2807 rozwodów z udziałem kobiet w wieku 60 lat i więcej (w dniu wniesienia powództwa), czyli o 1,1% więcej niż w poprzednim roku, co stanowiło 4,7% wszystkich rozwodów w Polsce (GUS 2023). Dane pokazują, że w Polsce rozwód coraz częściej dotyka również starszych osób i/lub pary z długoletnim doświadczeniem wspólnego życia^[6].

Przemiany ekonomiczne i społeczno-kulturowe

Zmiany demograficzne w przypadku omawianego problemu stanowią istotny czynnik wpływający na wzrastającą liczbę rozwodów w drugiej połowie życia, jednak nie tłumaczą całkowicie omawianego zjawiska. Analizując kwestię rozwodów par z długoletnim doświadczeniem wspólnego życia i/lub rozwody osób co najmniej pięćdziesięcioletnich należy także zwrócić uwagę na przemiany ekonomiczne i rynku pracy, w tym wzrost aktywności zawodowej kobiet, ich ekonomicznej niezależności, a tym samym większej niż dawniej możliwości decydowania o swoim życiu.

Ostatnie dziesięciolecia to okres, w którym kobiety stały się o wiele bardziej aktywne na rynku pracy, jednak w początkowej fazie tej „rewolucji” ich status i zarobki nie były na tyle wysokie, by mogły zapewnić im pełną niezależność ekonomiczną. Analizując intersującą nas kategorię osób starszych, należy zaznaczyć, że kobiety z pokolenia „baby boomers”, w przeciwieństwie do swoich matek, coraz częściej wchodziły na rynek pracy. Ich aktywność zawodowa wiązała się nie tylko z potrzebami natury ekonomicznej, w większym stopniu niż dawniej także z potrzebą samorealizacji na gruncie życia zawodowego i społecznego, widocznym zwłaszcza wśród kobiet lepiej wykształconych i świadomych korzyści z pracy poza domem. Część z nich była w stanie zarabiać na własne utrzymanie, nie będąc już całkowicie zależnymi od dochodów swoich mężów. Masowe wejście kobiet na rynek pracy i ich aktywność w sferze zawodowej spowodowały także szeroko zakrojoną dyskusję na temat godzenia obowiązków rodzinnych i zawodowych, a także, w zależności od kraju i jego polityki społecznej/rodzinnej, wprowadzanie usprawnień ułatwiających pełnienie różnych ról społecznych. Warto tu zwrócić uwagę na specyfikę rodzimej trajektorii osób starszych, których biografie małżeńskie i zawodowe kształtowane były w warunkach dwóch odmiennych porządków instytucjonalnych (w okresie PRL oraz transformacji po 1989 r.). W polskim przypadku autonomia ekonomiczna kobiet w starszych kohortach była i jest nadal uwarunkowana specyfiką rynku pracy okresu transformacji oraz systemu zabezpieczenia społecznego (generującego np. niskie emerytury), co może modyfikować przebieg i konsekwencje rozwodów w późnym wieku. Należy jednak podkreślić, że kobiety, które obecnie przechodzą na emeryturę, to pokolenie bardziej zróżnicowane w zakresie wzorów ról płciowych i aktywności społecznej niż wcześniejsze pokolenia. Ich ekonomiczny i społeczny awans zapewnił im m.in. większą aniżeli dawniej swobodę porzucenia niesatysfakcjonującego związku/odejścia od partnera/męża.

Przemiany społeczno-kulturowe – wartości, indywidualizacja, przemiany statusu kobiet i mężczyzn oraz kulturowych koncepcji płci (gender) i relacji intymnych to równie istotne konteksty nasilenia omawianego zjawiska. Wyżej wymienione wpływają na przemiany współczesnej rodziny, w tym zmieniające się postawy wobec małżeństwa i rozwodów.

W tradycyjnym modelu płci i życia małżeńsko-rodzinnego status, role kobiet i mężczyzn oraz podział obowiązków domowych były (w zależności od społeczeństwa – nadal są) ściśle określone. Kobiety miały niższy status niż mężczyźni, brak lub ograniczone prawa polityczne i cywilne. Postępując wedle społecznie wytyczonych norm, przeważnie odpowiadały za opiekę nad dziećmi i dbanie o dom, natomiast zadaniem mężczyzny było utrzymanie gospodarstwa domowego. Jednak struktura rodziny, sposób jej organizacji, relacje między jej członkami zmieniają się wraz z innymi zachodzącymi zmianami społecznymi. Ostatnie dziesięciolecia to czas intensywnych przemian rodziny oraz ról kobiet i mężczyzn w życiu prywatnym i publicznym. Wspomniany już wzrost zatrudnienia wśród kobiet spowodował zmiany w funkcjonowaniu rodziny i relacji w jej ramach. Wpłynął m.in. na erozję roli mężczyzny jako głowy i żywiciela rodziny i odebrał mu funkcję jedynego łącznika rodziny (żony i dzieci) ze światem zewnętrznym. Konsekwencjami takiego stanu były zmiany zarówno w relacjach między kobietami i mężczyznami, w relacjach małżeńskich, jak i zmiany w kwestii posiadania potomstwa i opieki nad nim. Badaczki i badacze problematyki zwracają uwagę m.in. na współczesne osłabienie spójności rodzin, autonomizację jej członków oraz ogólne zmiany w systemie wartości, a także norm obyczajowych (m.in. Kwak 2005, 2014, 2022; Slany 2006, 2011; Szlendak 2010, 2025; Arcimowicz 2014; Dzwonkowska-Godula 2015; Garncarek 2017). Rodzina, a dokładniej – rodziny, „dzieją się” na naszych oczach, zmieniają się wraz ze zmieniającym się społeczeństwem, a intensyfikacja wspomnianych procesów wpływa na kształt rodzin i relacje osób je tworzących (Walzer 2008; Sikorska 2018). Przemianom ulegają procesy socjalizowania i zróżnicowanie norm i oczekiwań formułowanych w stosunku do dziewczynek/kobiet i chłopców/mężczyzn. Zachowania współczesnych młodych ludzi stanowią także inspirację dla starszego pokolenia. Należy jednak zaznaczyć, że całkowite porzucenie tradycyjnego modelu podziału ról na rzecz modelu partnerskiego nie jest możliwe (zwłaszcza w społeczeństwach silnie opartych na tradycyjnym/patriarchalnym systemie), w wielu przypadkach pozostaje on w sferze preferencji^[7].

Zdaniem Anthony’ego Giddensa efektem wymienionych już procesów jest zarówno poszukiwanie, jak i konstruowanie innych niż dotychczas relacji intymnych, w tym relacji małżeńskich. Autor Przemian intymności stawia tezę, że współcześnie nastąpiło odejście od miłości romantycznej i został wykształcony nowy typ miłości – „miłość współbieżna”, która opiera się na „czystej relacji” (Giddens 2006). Czysty związek to taki, w którym jednostki decydują się na jego kontynuowanie, ponieważ spełnia on ich emocjonalne i seksualne potrzeby. Związek będzie udany tylko tak długo, jak długo będzie spełniał potrzeby jednostki i będzie ona czerpała z niego korzyści. Mowa tu o demokratyzacji sfery prywatnej, która „jest dziś nie tylko projektem, ale realną właściwością życia osobistego, która ujawnia się w czystej relacji” (Giddens 2006: 217). Zdaniem Giddensa demokratyzacja życia osobistego stanowi istotny czynnik, wywołujący rewolucję w życiu prywatnym. Ma ona polegać na „wprowadzeniu do życia jednostki autonomii, a także umiejętności zachowania granic osobistych, niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania związków” (Giddens 2006: 222). Jak podkreślają krytycy koncepcji, Giddens niekiedy traktuje czystą relację jako idealny, ale jednak faktycznie funkcjonujący model dzisiejszych związków, który zaczyna dominować w obszarze relacji intymnych, gdzie indziej zaś opisuje ją jako nieistniejący jeszcze typ idealny, ku któremu dopiero zmierzamy. Zatem, jak na razie, czysta relacja stanowi pewnego rodzaju „ramy etyczne” dla związków (Schmidt 2011: 126).

Zarysowane zmiany w sferze życia małżeńsko-rodzinnego wpływają na wszystkie pokolenia, w tym także osoby starsze. Zwiększony nacisk na indywidualne spełnienie i satysfakcję, jednocześnie osłabienie małżeństwa jako instytucji na całe życie może przyczynić się do wzrostu liczby rozwodów także wśród starszych osób dorosłych i/lub osób w długoletnich związkach małżeńskich (Wu, Schim-mele 2007). Współcześnie mamy do czynienia ze zmieniającymi się postawami wobec małżeństwa i rozwodu. Na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci piętno rozwodu z czasem złagodniało, umożliwiając większej liczbie osób zakończenie małżeństwa bez obawy o społeczny ostracyzm. Dla pokolenia „baby boomers”, które (w mniejszym bądź większym stopniu – w zależności od kraju) osiągało pełnoletność podczas wspomnianych już zmian społecznych, rozwód może wydawać się oczywistym rozwiązaniem w przypadku wystąpienia problemów w związku.

Obecnie, w większym stopniu aniżeli dawniej, stanowi on społecznie akceptowany sposób na osiągnięcie własnego szczęścia (por. Giddens 2006, 2024). Należy także podkreślić, że małżeństwa zmieniają się i ewoluują w ciągu życia, a zatem po wielu latach mogą już nie spełniać potrzeb na późniejszych etapach życia pary, co stanowi jedną z istotnych przyczyn analizowanego zjawiska.

Rozwody w starszym wieku w świetle analizy literatury przedmiotu

Badaczki i badacze problematyki podkreślają, że rozwód w późnym wieku rzadko wynika z jednej przyczyny, przeważnie jest on efektem połączenia indywidualnych problemów, dynamiki relacji w związku oraz zarysowanego w poprzednim podrozdziale szerszego kontekstu społecznego (Ekerdt, Vinick 1991; Brown, Lin 2012; Wolfe, Thomeer 2021; Putri, Dewi, Azhari Al-Mazaahib 2023). Analiza zebranego materiału pozwoliła na wyodrębnienie czynników psychologicznych, społeczno-kulturowych, ekonomicznych i związanych z przebiegiem życia (cyklem życia jednostki i rodziny) jako istotnych dla nasilenia zjawiska szarych rozwodów we współczesnych społeczeństwach z kręgu kultury zachodniej.

Psychologiczne przyczyny rozwodów w starszym wieku zwykle wynikają z długotrwałych problemów w ramach relacji małżeńskiej. Cechy osobowości, niezgodność charakterów^[8], które na początku lub w pierwszych latach związku nie były dostrzegalne lub nie przeszkadzały osobom będącym w danej relacji, z czasem mogą stać się uciążliwe dla obojga lub jednego z partnerów. Zwłaszcza na późniejszych etapach związku małżeńskiego, kiedy to przybywa dodatkowych obowiązków, np. związanych z opieką nad osobami zależnymi (dziećmi, starzejącymi się rodzicami)^[9]. Szczególnie neurotyczność, niestabilność emocjonalna i nieadaptacyjne radzenie sobie z problemami są silnie powiązane z rozpadami małżeństw w późniejszym wieku (da Silva Espindola, da Costa Neto 2025). Jak wynika z badań, niezgodność osobowości między małżonkami, w połączeniu ze stresorami związanymi z procesem starzenia się, zwiększa ryzyko rozwodu. Poza tym osoby cierpiące na zaburzenia psychiczne są bardziej narażone na rozpad małżeństwa i rzadziej zawierają nowe związki małżeńskie (Mojtabai i in. 2017). Również osoby uzależnione od substancji psychoaktywnych mają trudnościz ad­aptacyjnym radzeniem sobie z problemami, co dodatkowo destabilizuje małżeństwo i może prowadzić do jego rozpadu (Kilmann 2012; da Silva Espindola, da Costa Neto 2025).

Kolejna kwestia, na którą zwraca się uwagę w literaturze przedmiotu, dotyczy długotrwałego zaniedbywania emocjonalnego żony/męża. Wielu seniorów wskazuje, że przez lata nie byli słuchani, nie otrzymywali wsparcia, nie czuli bliskości z partnerem/ką. Z czasem doprowadziło to ich do emocjonalnego wycofania czy też zupełnego zaniku więzi w związku. Taki stan często charakteryzuje się m.in. powierzchownymi rozmowami, brakiem rozmów o uczuciach i indywidualnych potrzebach, emocjonalnym chłodem, poczuciem osamotnienia pomimo bycia razem. Badania dotyczące problematyki wskazują, że wiele starszych par, które się rozwodzą, podkreśla, że z wiekiem oddaliło się od siebie (Bair 2007).

Wskazując na czynniki wpływające na decyzje o rozwodzie, wymienia się także różne formy przemocy – fizyczną, seksualną, ekonomiczną, jak również przemoc psychiczną, w tym podejrzliwość i zazdrość o żonę/męża, niewierność (Lin i in. 2018; Putri i in. 2023). Na bazie powyższych latami może narastać frustracja w jednym bądź obojgu partnerach relacji, dochodzić do konfliktów na podłożu wyżej wymienionych problemów małżeńskich, które po latach mogą stać się przyczyną rozwodu.

Analiza literatury przedmiotu pozwoliła również na wyodrębnienie czynników o charakterze społeczno-kulturowym. Na pierwszy plan wysuwają się tutaj wspomniane wcześniej przemiany kulturowych koncepcji płci (gender) i relacji małżeńskich (Arber, Davidson, Ginn 2003; Walzer 2008). Interesujące w tej kwestii są badania Susan Walzer, która podkreśla, że wiele teoretycznych i empirycznych badań wskazuje, że w heteroseksualnym małżeństwie normy dotyczące zadań realizowanych w rodzinie/na jej rzecz, a także miłości i relacji intymnych są zróżnicowane ze względu na płeć. Autorka, opisując cztery obszary płciowego zróżnicowania w małżeństwie, podaje: zarabianie na chleb/rodzinę, prace domowe, rodzicielstwo/opiekę nad dziećmi i ekspresję emocjonalną. Kwestie te identyfikowała i weryfikowała w retrospektywnych relacjach osób rozwiedzionych (będących wcześniej w heteroseksualnych małżeństwach). Autorka zaproponowała koncepcję „przerabiania” płci poprzez rozwód (redoing gender through divorce), aby uchwycić proces odrzucania poprzednich form realizowania płci (kobiecości i męskości) w małżeństwie. Jeśli małżeństwo jest miejscem „robienia” płci/doing gender, to dla niektórych osób rozwód (czasami jako długoletni proces) generuje „przerabianie” płci. Zmieniają one swoje oczekiwania, dotyczące kobiecych i męskich zachowań w rodzinie, dotychczasowej relacji intymnej (Walzer 2008). Wieloletnie obciążenie tradycyjnie przypisanym rolom i obowiązkom, po latach może wywoływać psychiczne i fizyczne wyczerpanie. Zmiany w postrzeganiu kobiecych i męskich ról społecznych, obserwacja zachowań młodszych pokoleń, które są bardziej egalitarne w kwestii podziału ról społecznych i relacji między płciami, może prowadzić do bolesnego odkrycia, że przez lata druga osoba była dla nas bardziej obciążeniem aniżeli partnerem/ką. Narastająca frustracja z powodu długoletnich konfliktów (m.in. o obowiązki domowe, ignorowanie różnych problemów w relacji) z wiekiem może stać się nie do zniesienia i powodować chęć rozstania.

W badaniu „How Couples Meet and Stay Together” Michael Rosenfeld zwraca uwagę na to, że prawie 70% rozwodów w Stanach Zjednoczonych jest inicjowanych przez kobiety (Rosenfeld 2018). Rosenfeld porównywał chęć zerwania związku przez amerykańskie heteroseksualne pary małżeńskie oraz pary pozostające w związkach pozamałżeńskich. Jego analizy pokazały, że w małżeństwach większość rozstań jest inicjowana przez partnerki, natomiast w związkach pozamałżeńskich mężczyźni i kobiety wyrażali taką samą chęć rozstania się. Ponadto żony oceniały jakość swoich związków niżej niż mężowie, podczas gdy mężczyźni i kobiety w związkach pozamałżeńskich wyrażali podobne oceny jakości związku (Rosenfeld 2018). Analizy Rosenfelda potwierdzają twierdzenie o postrzeganiu współczesnego heteroseksualnego małżeństwa jako bardziej opresyjnego i niekomfortowego dla kobiet aniżeli dla mężczyzn^[10]. Niechęć mężczyzn do odejścia wynika z wielu czynników, takich jak strach przed samotnością, a także z oczekiwań kulturowych. Mężczyźni często czerpią więcej korzyści z małżeństwa, m.in. w zakresie zdrowia, perspektyw zawodowych, a nawet długości życia (Travers 2025; Cohen, Demeter 2025). Jak wynika z innych badań nad kobietami inicjującymi rozwody, aby uzyskać autonomię i kontrolę nad swoim życiem, muszą one przełamać społeczno-kulturowe bariery, żeby odzyskać czy też zbudować osobistą sprawczość. Inicjowanie rozwodu stanowi akt autonomii i oporu wobec patriarchalnego ucisku płci, a sam rozwód daje im możliwości przekształcenia społecznych ról, a także kobiecej tożsamości (Almog, Herbst-Debby 2025).

Analizując czynniki społeczne, należy podkreślić kwestię potrzeby autonomii i samorealizacji (Giddens 2006, 2024), która charakteryzuje nie tylko młodsze pokolenia. Starsze osoby obserwują i uczestniczą w procesie zmian społeczno-kulturowych, te zaś mogą wywoływać potrzebę zmian także w ich życiu. Istotną kwestią jest także różne tempo rozwoju osobistego w trakcie trwania związku. Ludzie nierzadko przechodzą metamorfozy pod wpływem innych osób, jak i życiowych zdarzeń (choroby, śmierci kogoś bliskiego), pojawia się nowa pasja, zmiana stylu życia, praca nad sobą, terapia, powrót do/lub rozpoczęcie nauki. Gdy jedno z partnerów się rozwija, a drugie stoi w miejscu lub nie akceptuje zmian, mogą pojawić się problemy w relacji. Zmiana priorytetów często doprowadza do nieporozumień, które w końcu mogą przerodzić się w otwarte konflikty między partnerami i stanowić przyczynę rozstania.

Biorąc pod uwagę kolejny wyodrębniony w toku analizy typ – ekonomiczne uwarunkowania szarych rozwodów, należy uwypuklić wpływ wspomnianego we wprowadzeniu bezprecedensowego awansu zawodowego kobiet. Jak podkreślają badaczki i badacze problematyki, kobiety, które osiągają obecnie 60. i 70. rok życia, to pokolenie, które dorastało jako pierwsze zdolne do podjęcia wysoko płatnej pracy zawodowej, która stawiała je (w niektórych przypadkach) na równi z ich mężami. Taka sytuacja sprawiła, że m.in. było/jest im łatwiej zakończyć niesatysfakcjonującą relację/rozwieść się (Kuperberg, za: Volte 2024).

Jak wynika z analizy literatury przedmiotu, płeć i status społeczno-ekonomiczny kształtują doświadczenia związane z rozwodem w późnym wieku. Niezależność finansowa kobiet zwiększa „ryzyko” czy też ułatwia rozwód, zaś odpowiednie zasoby społeczno-ekonomiczne łagodzą jego negatywne skutki (Ekerdt, Vinick 1991; Myers, Booth 1996; Bishop 2022; Stanfors, Andersson, Sandström 2025). Badania pokazują jednak, że mamy do czynienia z dysproporcjami pomiędzy kobietami a mężczyznami w tym obszarze na niekorzyść kobiet. Generalnie to one częściej aniżeli mężczyźni borykają się z większymi wyzwaniami ekonomicznymi w trakcie małżeństwa, jak i po rozwodzie (Loew 1995; Kawalerowicz i in. 2025; Steffan i in. 2025). Także przemoc ekonomiczna w związku to nadal częstsze doświadczenie kobiet. Mowa tu m.in. o kontrolowaniu finansów, zabieraniu pieniędzy, zakazie pracy, kontrolowaniu dostępu do opieki zdrowotnej itp. Z powodu niedostatecznych zasobów, niejednokrotnie zaniżonej samooceny mają one ograniczone możliwości decydowania o swoim życiu, a te zaś z czasem mogą stać się przyczyną decyzji o rozwodzie.

W zależności od kraju i jego systemu zabezpieczeń społecznych starsze rozwiedzione kobiety cechuje wyższe ryzyko ubóstwa, bowiem po rozstaniu mają ograniczony dostęp do świadczeń socjalnych i emerytalnych. Różnice te są szczególnie widoczne wśród kobiet czarnoskórych i Latynosek oraz wśród kobiet wielodzietnych i/lub posiadających niższe wykształcenie (Hammond i in. 2008; Brown 2012; Wolfe, Thomeer 2021; Cimelli, Bonnet, Solaz 2025). Ponadto kobiety częściej przeprowadzają się i po rozwodzie zostają zmuszone do wynajmowania mieszkania, podczas gdy mężczyźni zazwyczaj zachowują prawo własności do mieszkania/domu (Wolfe, Thomeer 2021). Analizy intersekcjonalne prowadzone przez amerykańskie badaczki i badaczy pokazują także, że kobiety i mężczyźni należący do mniejszości etnicznych doświadczają po rozwodzie złożonych niekorzystnych warunków ekonomicznych, wynikających z połączonego wpływu rasy/pochodzenia etnicznego i płci (Restifo, Ryabov, Ruiz 2023).

Jak wynika z poczynionych analiz literatury przedmiotu, sytuacja ekonomiczna może być zarówno przyczyną, jak i konsekwencją rozwodów w późnym wieku. W zależności od społeczeństwa niekorzystna sytuacja ekonomiczna zwiększa ryzyko rozwodu, a sam rozwód przyspiesza dalsze pogorszenie sytuacji ekonomicznej, a także stanu zdrowia, szczególnie w przypadku kobiet, zwłaszcza przynależących do mniejszości etnicznych i/lub grup szczególnie wrażliwych.

Ostatnia z wyodrębnionych w procesie analizy grupa czynników wpływających na upowszechnienie zjawiska szarych rozwodów dotyczy zmian w cyklu życia jednostki i rodziny. Należy tu wspomnieć o trzech istotnych kwestiach w jej ramach – kryzysie wieku średniego, przejściu na emeryturę oraz syndromie „pustego gniazda”.

Kryzys wieku średniego jest okresem refleksji nad tym, co minęło, a tym, co może nas jeszcze spotkać, to czas niepewności, który może uwypuklić problemy w związku. Charakteryzuje się m.in. lękiem przed przemijaniem, obejmuje potrzebę odzyskania kontroli nad życiem i skłania niektóre osoby do radykalnych decyzji, w tym także do zakończenia dotychczasowego, niesatysfakcjonującego związku. W miarę starzenia mogą pojawić się takie problemy jak spadek libido, trudności zdrowotne, a te zaś generować poczucie odrzucenia i samotności w relacji małżeńskiej. Także przejście na emeryturę jest znaczącą zmianą życiową, która może osłabić relacje małżeńskie i stanowić poważne wyzwanie dla pary, w tym generować chęć rozstania (Booth, Johnson 1994; Hiedemann, Suhomlinova, O’Rand 1998; Davey, Szinovacz 2004). Jak wynika z badań, asynchroniczna emerytura (jedno z małżonków przechodzi na emeryturę przed drugim) może wiązać się z tymczasowym spadkiem satysfakcji małżeńskiej i nasileniem konfliktów, ale jakość małżeństwa często poprawia się, gdy oboje małżonkowie przejdą na pełną emeryturę (Ekerdt, Vinick 1991; Myers, Booth 1996; Bishop 2022; Stanfors, Andersson, Sandström 2025). Biorąc pod uwagę wyjątkowe wydarzenia i doświadczenia charakteryzujące różne etapy małżeństwa, w okresie średniej i starszej dorosłości wiele par staje także w obliczu tzw. „pustych gniazd” (dzieci opuszczają dom rodzinny, a małżonkowie zostają w nim sami) (Wu, Schimmele 2007; Żadkowska 2024). Kiedy dzieci dorastają i wyprowadzają się z domu, wiele par dopiero wtedy konfrontuje się z faktem, że od lat żyły ze sobą tylko dla dzieci, byli bardziej „współrodzicami” aniżeli partnerami w relacji intymnej. Wymienione tu punkty zwrotne w cyklu życia jednostki i rodziny mogą skłaniać ludzi do ponownej oceny ich małżeństw, ostatecznie zaś prowadzić do decyzji o rozstaniu/o rozwodzie^[11]. Jak wskazuje Deirdre Bair – małżeństwo, które było satysfakcjonujące, gdy oboje małżonkowie pracowali i dzielili się czynnościami, takimi jak wychowywanie dzieci, może rozpadać się, gdy para przejdzie na emeryturę i/lub „gniazdo” zaczyna być puste (Bair 2007).

Cykl życia rodziny nie kończy się wraz z rozwodem, zwłaszcza kiedy para miała dzieci. Interesująca w omawianym obszarze jest kwestia międzypokoleniowego wsparcia po rozpadzie małżeństwa. Osoby starsze po rozwodzie zgłaszają więcej konfliktów w relacjach (nie tylko z byłym partnerem/ką, ale także w relacjach z potomstwem) (Carr 2001; Ward, Mathias, Hitchings 2007). Rozwód istotnie wpływa na warunki życia, wiąże się także z otrzymywaniem (bądź brakiem) wsparcia przez potomstwo. Rozpad małżeństwa w późniejszym wieku zmniejsza wsparcie dzieci, szczególnie wobec ojców oraz prowadzi do zróżnicowanych warunków życia po rozwodzie. Jak wynika z badań nad rozwodami w jesieni życia i zmianami mieszkaniowymi wśród starszych mężczyzn i kobiet w Szwecji, około połowa starszych rozwiedzionych osób dorosłych mieszka samotnie, a pozostałe mieszkają z rodziną lub nowymi partnerami. Co istotne, większą stabilność odczuwają osoby, które po rozwodzie ponownie zawarły związek (Kawalerowicz i in. 2025). Generalnie bliskość rodziny i wsparcie międzypokoleniowe pełnią niejako rolę czynnika ochronnego i wspierającego starszą osobę po doświadczeniu rozwodu (Hatemi, McDermott, Eaves 2015; Gander 2018; Brown 2022, 2024). „Szare rozwody” mogą nie tylko kształtować dobrostan tych, którzy doświadczają ich bezpośrednio, ale także mieć konsekwencje dla pozostałych członków rodziny (Lin 2008; Lin, Brown 2012). Jak podkreśla Lin, wzrost liczby rozwodów w późniejszym okresie życia może ostatecznie nałożyć dodatkowe obciążenia na całe społeczeństwo, ponieważ rozwiedzione osoby będą zmuszone zwrócić się do instytucjonalnych, a nie rodzinnych źródeł wsparcia (Lin 2008).

Podsumowanie

W nadchodzących dziesięcioleciach będzie wzrastał odsetek i liczba osób starszych. Starzejące się społeczeństwa to nie tylko wyzwania dla systemów emerytalnych i sektora opieki zdrowotnej. Proces starzenia się społeczeństw rozwiniętych ma wieloraki wymiar i może przynosić nieznane dotąd wyzwania i możliwości, a zjawisko „szarych/srebrnych” rozwodów należy do jednych z nich. Zarysowane w niniejszym tekście czynniki warunkujące rozwody w jesieni życia – psychologiczne, społeczno-kulturowe, ekonomiczne i związane z cyklem życia jednostki i rodziny mogą stanowić asumpt do dalszych badań nad zjawiskiem „szarych” rozwodów. Analiza zebranego materiału pokazała, że większość dotychczasowych badań pochodzi z kontekstu zachodniego (USA i Europy Zachodniej), zatem mamy do czynienia z ograniczoną możliwością uogólniania wyników na społeczności o innym charakterze. Jak pokazują statystyki, w ostatnich latach nasilenie zjawiska „szarych/srebrnych” rozwodów jest obserwowane również w Polsce, jednak brakuje badań interdyscyplinarnych, a także longitudinalnych dotyczących rozwodów w starszym wieku. Rozwody osób starszych mają istotne implikacje zarówno dla nich samych, ich rodzin, jak i całego społeczeństwa, zatem dalsze badania nad problematyką, zwłaszcza uwzgledniające wymiary kulturowe oraz długoterminowe trajektorie osób rozwiedzionych w jesieni życia, reprezentujących różne kategorie społeczne może być nie tylko interesujące poznawczo, także mieć wymiar aplikacyjny, zwłaszcza w kontekście starzejących się społeczeństw.