Z pogromu Zofii Niedźwiedzkiej – dramat rodzinny na tle społecznej rewolty

Marcelina Krysztofiak^*

https://orcid.org/0009-0008-6905-6025
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu,
e-mail: marcelinak2002@gmail.com

Z pogromu by Zofia Niedźwiedzka – a family drama against the background of social revolt

Literatura przełomu XIX i XX wieku – oprócz walorów artystycznych – miała wartość dokumentalną, w wielu utworach opisywano przemiany społeczne, ukazywano życie grup marginalizowanych, a także demaskowano mechanizmy władzy i wykluczenia. Taka tematyka jest obecna w nowelach Zofii z Kozieradzkich Niedźwiedzkiej – twórczyni dziś zapomnianej^[1]. Powieściopisarka i nowelistka, urodzona w rodzinie szlacheckiej na Wołyniu w 1872 roku, posługiwała się pseudonimem Bohowityn. Debiutowała w 1899 roku utworem Nasi dekadenci. Powieść ze schyłku XIX wieku, wydanym w Krakowie. Zyskała sporą popularność, o czym świadczy chociażby fragment nekrologu zamieszczonego w ,,Gazecie Porannej” z 9 czerwca 1921 roku: ,,Śmierć przedwczesna przerwała pracę pisarską zmarłej w pełnym biegu, wyrządzając wielką krzywdę licznym wielbicielom jej talentu”^[2]. Ostatnie lata życia Niedźwiedzka spędziła w Petersburgu, wspomniano o tym w nekrologu zamieszczonym w „Ilustrowanym Kurierze Codziennym” 6 czerwca 1921 roku: „Pan Borawski spędził z śp. zmarłą trzy lata na wygnaniu petersburskim. Patrzył na jej cichą dolę, samotną pracę w niedostatku, czynną miłość bliźniego i tęsknotę za krajem”^[3]. Wiadomo, że Niedźwiedzka odeszła 2 czerwca 1921 roku w Warszawie, o czym napisano w czasopiśmie „Robotnik” dzień po tym wydarzeniu^[4].

Dzieła Niedźwiedzkiej zasługują na opracowanie. Zwróciła na nie uwagę Katarzyna Dunaj-Dziecielska w niepublikowanej pracy doktorskiej „Twórczość literacka Zofii Niedźwieckiej (pseudonim Bohowityn) – wybrane problemy”^[5]. Badaczka skoncentrowała się na tematyce kobiecej, podobnie jak Barbara Wąsik w artykule pod tytułem Na cenzurowanym – trudne relacje między kobietami w powieściach Zofii Niedźwiedzkiej^[6]. Nazwisko autorki jest obecne również w publikacji Jana Jakóbczyka O tym, jak Młoda Polska posiwiała. Proza młodopolska wobec rewolucji 1905 roku. Choć badacz wyróżnił ją spośród twórców, którzy podjęli temat wzmiankowanego w tytule wydarzenia, to dorobek Niedźwiedzkiej dotychczas nie został odczytany w kontekście sytuacji społeczno-politycznej Królestwa Polskiego na początku XX wieku. Na szczególną uwagę zasługuje nowela zatytułowana Z pogromu, opublikowana w numerze 24 czasopisma „Prawda” z 24 czerwca 1905 roku, a trzy lata później włączona do cyklu Czarnymi czcionkami, obejmującego utwory powstałe w latach 1905–1908.

Fabuła noweli poświęcona jest losom robotnika fabrycznego, który popadł w alkoholizm z powodu utraty pracy, śmierci pierwszej i drugiej żony, a w konsekwencji rozpadu rodziny. Głównym tematem utworu jest relacja ojca z najmłodszą córką, Zenią, zmuszoną do prostytucji przez skrajną nędzę. Poruszający jest przedstawiony w noweli obraz pogromu, gdy mężczyzna dostrzega wśród tłumu zalaną krwią Zenię. Wkrótce dziewczyna ginie, broniąc alfonsa. Trudne doświadczenia wpędzają ojca w ciąg alkoholowy.

Tytuł, fabuła oraz data wydania wskazują, że istotnym kontekstem utworu są wydarzenia z maja 1905 roku, zwane pogromem alfonsów. Zamieszki wywołane przez robotników przeciwko środowisku sutenerów w Warszawie trwały pięć dni, od 24 maja^[7] (Il. 1). Wspominano o nich w ówczesnej prasie, między innymi w „Kurierze Codziennym” z 25 maja 1905 roku:

Wstrząsający ten fakt był jedną z błyskawic, pozwalających się choć przez chwilę zorientować w otaczających nas ciemnościach. Fakt ten wymownie świadczy, jak straszne mamy stosunki, jak ciemnota i zbrodnia rozwielmożniły się we wszystkich dzielnicach naszego miasta. Rana ta straszna, na którą od lat tylu próżno wskazuje cały szereg publicystów naszych, uczuwać dała się już widocznie okropnie niemożliwie, już dopiekać zaczęła, kiedy wywołała tak straszną reakcję, zakończoną w niezwykle tragiczny sposób^[8].

Autor wzmianki zaznaczył również, że „Pomiędzy zabitymi i poranionymi znajdujemy wyłącznie nazwiska żydowskie, napadający byli wyłącznie również Żydzi”^[9]. Należy pamiętać, że mowa o eskalacji konfliktu wywołanego przez gwałtowny rozrost grup przestępczych na terenie stolicy pod koniec XIX wieku^[10]. Żydowscy robotnicy zdewastowali wówczas wiele domów rozpusty, napadali na prostytutki i ich mieszkania. Badacze zauważają, że tak zwany pogrom alfonsów nie stanowił odosobnionego incydentu. Przypominał inne wystąpienia robotnicze w Królestwie Polskim^[11].

Krytyka dzieła Niedźwiedzkiej

Stanisław Kiedrzyński, komentując w czasopiśmie „Prawda” tom Czarnymi czcionkami, zwrócił uwagę na kryzys literatury po roku 1905. Stwierdził, że twórczość wielu autorów zdominowana została przez powieści sensacyjne. Krytyk pisał:

Nie tylko bowiem pisarze minorum gentium, fabrykujący powieścidła dla brukowych pism – ale i ci „renomowani” i „wybitni”, jak to się mówi na czarnych kawach, uważali sobie za obowiązek, przynajmniej jedną książkę napisać o „rewolucji”^[12].

Publicysta zaznaczył również, że „bieżące zagadnienia są nieprzyjacielem” tego, co nadaje najwyższą wartość sztuce, w konsekwencji wiele dzieł o tematyce społecznej pozbawionych jest walorów literackich. Choć docenił twórczość Niedźwiedzkiej, to jego stosunek był naznaczony ambiwalencją, czego dowodzi wyznanie: „Będąc daleki od zachwytów nad utworami Bohowityna, nie mogę (jak zresztą każdy) nie przyznać jej talentu, a to decyduje, aby między nią a barbarzyńskimi legionami grafomanek (typu panny Mniszkówny) zaznaczyć nieobaloną różnicę”^[13]. Kiedrzyński – mimo zastrzeżeń pod adresem niektórych utworów Niedźwiedzkiej – dostrzegał jej talent literacki i wskazał, że w zbiorze Czarnymi czcionkami można znaleźć utwory, jak sam określił, o „wartościach niezaprzeczonych”^[14]. Za taki tekst uznał nowelę Za chimerą szczęścia, stwierdzając jednak, że jej zakończenie nie odpowiada „wysokiej skali” utworu^[15].

Inną opinię wyraził na łamach „Kuriera Warszawskiego” recenzent podpisany St. G. (prawdopodobnie Stefan Gacki). Docenił on talent pisarki, zaznaczając, że „każde z tych opowiadań posiada jędrną i konsekwentnie przeprowadzoną myśl, ma pełny, dociągnięty do końca ton, składa się w pewną całość, wolną zarówno od sentymentalnych rozckliwień…”^[16].

W przeciwieństwie do Kiedrzyńskiego i St. G. walorów artystycznych utworom Niedźwiedzkiej nie przyznał Wiktor Wiecki. Zupełnie pominął kwestię wartości literackich czy społecznych, skupiając się na wpływie, jaki nowele wywierają na czytelnika. W recenzji w „Przeglądzie Powszechnym” stwierdził, że są „chore i anormalne”, a ich celem jest „lać w serca zwątpienie czy nienawiść”^[17].

Z kolei na łamach „Głosu Narodu” ukazała się informacja o cyklu Czarnymi czcionkami pióra Hermana Gutmana – autor w krótkim omówieniu scharakteryzował nowele cyklu, między innymi właśnie Z pogromu. Zbiór nie uzyskał aprobaty krytyka, Gutman doszedł do wniosku, że w ,,najnowszym zbiorku autora, raczej autorki, znać pewną »decadance« dawnego rzeczywistego, choć niezbyt wielkiego talentu”^[18]. Zauważył:

Wszystkie te obrazki […] osnute są na wypadkach i tematach „aktualnych”; treść ich stanowią wypadki ostatniej doby w Królestwie oraz wykazanie nierówności społecznych i dążenie do przywrócenia „sprawiedliwości społecznej”^[19].

Autor recenzji wyróżnił wątki kluczowe w nowelach Niedźwiedzkiej. Wypowiedź ta odzwierciedla specyfikę zbioru: pisarkę najbardziej interesowały właśnie indywidualne historie i zdarzenia obrazujące nierówności społeczne. Gutman skrytykował Niedźwiedzką za brak zrozumienia tematu, pisał: „[…] widoczna obcość dla autora niektórych ludzi i środowisk, odbierają wartość dokumentów życiowych”^[20]. W utworze nie znajdujemy informacji, że w konflikt bezpośrednio zaangażowana była ludność żydowska. To pominięcie znaczące, szczególnie w kontekście historycznym – wydarzenia z maja 1905 roku były nie tylko formą walki klasowej, ale także przejawem napięć etnicznych i społecznych, mających istotne znaczenie dla kształtowania relacji między różnymi grupami narodowościowymi w Królestwie Polskim. Nieuwzględnienie tego ważnego elementu wyraźnie zmniejsza potencjał interpretacyjny utworu i prowadzi do uproszczenia obrazu konfliktu.

Można stwierdzić, że opinia Gutmana korespondowała z praktyką charakterystyczną dla przełomu XIX i XX wieku, polegającą na odczytywaniu pisarstwa kobiet jako formy biernej i naśladowczej, pozbawionej sprawczości i oryginalności, na co zwracała uwagę Krystyna Kłosińska^[21]. Również Gutman pisał o „języku jednakowym u wszystkich działających osób, sztucznie górnym i nastrojowym, nieszczerym patosie”^[22]. W takim ujęciu pisanie przestaje być świadomą, intelektualną działalnością, a staje się czynnością odtwórczą, pozbawioną indywidualnego wyrazu. Krytyka dzieła Niedźwiedzkiej pozwala dostrzec mechanizmy marginalizacji, wpływające zarówno na recepcję twórczości kobiet, jak i na ich pozycję na polu literackim.

Nowela Z pogromu Niedźwiedzkiej dała asumpt Leo Belmontowi do napisania wiersza Po pogromie, ogłoszonego w 1910 roku na łamach „Wolnego Słowa”^[23]. Autor nawiązał do utworu pisarki nie tylko w tytule, ale również w dedykacji: „Bohowitynowi za piękną nowelę pt. Z pogromu (z cyklu Czarnymi czcionkami) ten wiersz, napisany nazajutrz po pogromie prostytucyjnych mieszkań, wydobywszy z teki autorskiej”^[24].

Autor powieści W wieku nerwowym (moja spowiedź), podobnie jak Niedźwiedzka, skupił się na krzywdzie społeczności zaangażowanej w konflikt i na moralnym pouczeniu mieszkańców Warszawy – głównie osób stroniących od sporu. Belmont zwrócił się do przedstawicieli warstwy społecznej, których postawę opisywała pisarka:

Przy takiej „normie” wyście spali smaczno,
Nie udręczeni tą myślą rozpaczną,
Że za plugawych waszych żądz robotą,
Tysiące kobiet pogrąża się w błoto…^[25]

Zarówno Belmont, jak i Niedźwiedzka zrezygnowali z wiernego odtworzenia realiów pogromu alfonsów.

Powracając do twórczości pisarki, należy zwrócić uwagę, że w utworze Z pogromu wzmiankowane wydarzenie jest tłem indywidualnej historii rodziny z klasy robotniczej. Dlatego w trakcie lektury trudno pominąć kwestię warunków bytowych bohaterów oraz tematu nierówności społecznych. Ważny okazuje się również sposób, w jaki autorka stara się poruszyć odbiorcę i wzbudzić w nim określone emocje. Niedźwiedzka dowodzi, że literatura może nie tylko opisywać rzeczywistość, lecz także kształtować sposób jej postrzegania – zwłaszcza w odniesieniu do grup narażonych na marginalizację.

Dramat rodzinny

W noweli Z pogromu historia opowiadana jest z perspektywy ojca, alkoholika i – można podejrzewać – nerwowca, by posłużyć się określeniem tak ważnym dla kultury przełomu wieków. Niedźwiedzka, charakteryzując doznania jednostki wywodzącej się z klasy robotniczej, naznaczonej trudnymi warunkami życia, posłużyła się narracją pierwszoosobową, typową dla rozwijającej się w XX wieku powieści psychologicznej; skonstruowała przejmujący wywód alkoholika, w którym chwilowa trzeźwość ożywia pamięć o bolesnej przeszłości. Czytelnik jest więc świadkiem monologu często nielogicznego, w którym splatają się doświadczenia indywidualne z oddziaływaniem czynników zewnętrznych. Tego rodzaju konstrukcja wypowiedzi przywodzi na myśl technikę strumienia świadomości opisaną między innymi przez Roberta Humphrey’a^[26].

Szczególnego znaczenia nabiera sposób przedstawienia realiów życia opowiadającego, zwłaszcza doświadczenia nędzy. Uwagę zwraca opis nieodpowiednich warunków miejsca pracy: ,,Pierwszy mój dzień w tej fabryce pamiętny był. Upał był straszny. Robotnicy mdleli z gorąca […] Jeden skonał z porażenia słonecznego”^[27]. Narrator podkreśla brak zrozumienia ze strony dyrektora, zwracającego się do zwolnionego, uskarżającego się na swoje ubóstwo pracownika, słowami:

– Nikt nie zasypia na różach – odpowiada mi surowo.
Z ust jego zalatuje zapaszek doskonałego wina i wybornego tytoniu.
Usiłuję zapaszek ów wygraniczyć z przestrzeni i wciągnąć w siebie.
Zawsze to coś…^[28]

Wypowiedź dyrektora sugerująca, jak się wydaje, trudną sytuację fabryki, kontrastuje z zapachem z jego ust. Człowiek ten ma dostęp do luksusowych dóbr, niedostępnych dla przeciętnego pracownika. Niedźwiedzka wyeksponowała więc brak empatii pracodawcy.

Wielokrotnie w utworze Z pogromu pojawiają się sformułowania wskazujące na trudne doświadczenia życiowe narratora oraz jego rodziny. Co więcej, mężczyzna wyraża przekonanie, zgodnie zresztą z dziewiętnastowiecznym determinizmem, że człowiek nie ma wpływu na swój los. W taki sposób opisuje swoją drogę życiową: „była piaszczysta, upalna… Oddychałem z wysiłkiem…”^[29]. Źródła tego stanu upatruje przede wszystkim w ubóstwie. Jednocześnie narrator wykazuje się samoświadomością, dostrzegając przemoc stosowaną przez żonę wobec dzieci. Pomimo tej refleksji pozostaje jednak bezradny wobec zastanych wzorców i sam „włącza się w krąg” przemocy: „Biłem ją za to. Biłem z rozpaczy, z niemocy”^[30]. To zachowanie można odczytać jako przejaw nerwowości mężczyzny, której objawem jest „niestateczność” nerwowa, charakteryzująca się, między innymi, „przechodzeniem »od popędliwości gniewliwej do słabości zupełnej i zniechęcenia«”^[31]. O stanie psychicznym narratora mogą świadczyć także jego nadwrażliwość na bodźce natury emocjonalnej i społecznej oraz zdolność do krytycznej oceny własnych działań.

Tak zarysowana kondycja psychiczna protagonisty znajduje odzwierciedlenie w obrazie życia rodzinnego, stanowiącym istotne dopełnienie jego wewnętrznych przeżyć. Narrator podkreśla, że – mimo ciężkiej pracy – bieda towarzyszyła mu, odkąd pamięta. Nie miał pieniędzy, aby zapewnić godne warunki życia bliskim. Najpierw zmarła jego pierwsza, a następnie druga żona, w czym upatrywał słabość płci, co opisał za pomocą animalistycznego porównania: ,,Ale kobiety nie wytrzymują biedy, ciągłego skwierczenia… Mrą, bestie, jak muchy…”^[32]. Mężczyzna nie zdecydował się na ponowny ożenek, opiekował się samotnie czworgiem dzieci: ,,Bachory – narzekał – włóczyły się, nie było ich komu pilnować. Wreszcie rozpierzchły się”^[33]. Ma to szczególne znaczenie, ponieważ osią noweli jest historia najmłodszej córki – Zeni.

Narrator-rodzic przypomina sobie moment, gdy Zenia została prostytutką oraz chwilę, gdy ta umiera podczas wspomnianego wcześniej pogromu, broniąc alfonsa. Dziewczyna została scharakteryzowana niczym święta. Ojciec idealizuje ją, przedstawia jako piękną i dobrą:

W domu została jedna, ta, po drugiej żonie.
Palcem jej tknąć nie dałem, kochałem bez miary. Dobra była, łagodna, szczupła i cała jasna, jak odbicie światła dziennego.
Piękna.
Spostrzegli to wkrótce samcy i zaczęli brodzić koło mego domu^[34].

Z relacji ojca wynika, że to wręcz niemożliwe, by tak nieskalana osoba jak Zenia, mogła „zejść” na drogę nierządu. Co więcej, nazwał adoratorów dziewczyny „samcami”. Określenie to, odczłowieczające, pomnaża krzywdę dziewczyny. Ojciec podkreślił, że kobieta nie miała szansy na ucieczkę i ratunek. Próbując bronić córki, porzucił na jakiś czas pracę, co groziło jej utratą. Warto się zastanowić nad tym, czy zachowanie rodzica spowodowane było troską, czy raczej obsesyjną zazdrością o córkę.

Ku takim przypuszczeniom skłaniają późniejsze wydarzenia. Istotny jest moment, gdy Zenia przychodzi do ojca i opowiada mu o relacji z alfonsem. Dziewczyna, mimo złych warunków pracy, surowych kar, rezygnuje z wolności i żyje w lęku. Żali się: „On [alfons – M.K.] zabiłby mnie. U nas tego nie wolno. Nie »on«, toby mię jego towarzysze zabili”^[35]. Aleksandra Jakubczak zwróciła uwagę, że zarówno w publicystyce, jak i literaturze pięknej okresu przełomu wieków pojawia się obraz żydowskiego półświatka – środowiska silnie zróżnicowanego i podzielonego na rozmaite gangi^[36].

Bohaterka noweli postanawia więc zostać z alfonsem. W dalszej części rozmowy z ojcem opisuje sutenera słowami: „On mnie broni. Wreszcie bez niego byłoby mi smutno… Ja nie mogę bez niego…”^[37]. Należy pamiętać, że takie zachowanie zwierzchnika wobec pracownicy seksualnej nie było wyjątkowe – sutenerzy musieli dbać o bezpieczeństwo prostytutek.

W tej scenie ukazana została również skala upadku młodej kobiety, która – próbując okraść ojca – działa pod wpływem odruchu, całkowicie poza kontrolą świadomości. Prosząc rodzica o pieniądze, mechanicznie powtarza wyuczone czynności stosowane wobec swoich klientów: „Ręce jej błądzą po moim ciele odruchem wczorajszego, może przedchwilowego występku”^[38]. Zenia ucieka w momencie, gdy uprzytamnia sobie, że to jej ojciec.

Można więc wnioskować, że dziewczyną kierowały złożone motywacje, by pozostać przy dotychczasowej formie zarobku. Jednym z powodów była z pewnością nędza rodzin robotników oraz rozrost grup przestępczych na terenie Warszawy. Kolejną przyczyną mogły być toksyczne relacje z otaczającymi ją mężczyznami – ojcem i alfonsem. Ten splot okoliczności prowadzi w końcu do tragedii – dziewczyna poświęca własne życie dla człowieka traktującego ją przedmiotowo, jako narzędzie pozwalające uzyskać zarobek.

Opis sytuacji Zeni zajmuje większą część noweli, a tytułowy pogrom stanowi zwieńczenie historii. Na uwagę zasługuje sposób przedstawienia zrywu – podobnie jak historia rodziny został on opisany z perspektywy ojca. Niedźwiedzka rezygnuje więc z dokładnego oddania przebiegu wydarzeń, a cała uwaga skupia się na walczącej dziewczynie, broniącej alfonsa.

Siła tłumu

Obraz pogromu wykreowany przez Niedźwiedzką może stanowić cenny dokument dotyczący problematyki tłumu i jego literackiej interpretacji. Mowa o tłumie destrukcyjnym, którego wrogość, tak jak w noweli Z pogromu, skierowana jest przeciwko sutenerom i prostytutkom. Niedźwiedzka opisała zbiorowisko za pomocą słów najczęściej używanych do określania zwierząt, na przykład „widzowie ryczą”, „baba skomli”. Pisarka słowami: „roboczy tłum zerwał się z łańcucha”^[39] ukazała jego nieobliczalność. Andrzej Domański w artykule Zapomniane źródła i inspiracje psychologii tłumu pisał o popularności ówczesnych przekonań o wpływie innych na zachowania jednostek. Badacz odniósł się do dziewiętnastowiecznych charakterystyk tłumu jako kategorii socjologicznej i przekonania o tym, że człowiek pod wpływem kontaktu z innymi zachowuje się inaczej, niż kiedy jest sam: „Włączając się w tłum tracimy swoją indywidualność i wolną wolę, czego konsekwencją jest podążanie za większością i robienie tego, co czynią inni”^[40]. Narrator byłby więc jednostką wyjątkową, ponieważ jego działania zmierzają wbrew większości. Próbuje on bronić prostytutki, własnej córki, co wskazuje na rolę emocji – ojciec nie traci indywidualności, wręcz przeciwnie – jego odrębność wzmaga się przez uczucia rodzicielskie. Czytelnik natomiast spodziewałby się, że jego nienawiść zostanie skierowana przeciwko sutenerom, ponieważ alfons „odebrał” mu dziecko.

Szczególną uwagę czytelnika zwraca jeszcze jedna scena utworu, w której ponownie pojawia się motyw nierówności społecznych, tak istotny dla twórczości Niedźwiedzkiej. Warto przytoczyć fragment:

Z balkonów, z pogardliwą ciekawością, patrzą na tłum mężczyźni o delikatnych dłoniach i śnieżnych koszulach. Tam w dole czerń bije swoje własne naczynia… Ci w górze spokojni. Ich przybytków rozpusty strzegą siły zbrojne^[41].

„Mężczyźni o delikatnych dłoniach” – a więc ci, którzy nie są bezpośrednio związani z uczestnikami konfliktu – zostają ukazani jako znajdujący się ponad tłumem, zarówno w sensie dosłownym, jak i symbolicznym. Ich obecność na balkonach podkreśla nie tylko fizyczny dystans, lecz także wyższość klasową. Świadczy o tym obojętność wobec pogromu, traktowanego raczej jako spektakl niż realny problem społeczny. Ich spojrzenie nacechowane jest pogardliwą ciekawością, a o uprzywilejowanej pozycji świadczy również spokój, jaki im towarzyszy – ich dobytku strzegą siły zbrojne, co wyraźnie odróżnia ich od zagrożonych uczestników zamieszek.

Sceny pogromu przypominają o ostrym podziale społeczeństwa przełomu XIX i XX wieku. Zróżnicowanie to wynikało przede wszystkim z nierównomiernego dostępu do dóbr, będącego konsekwencją dynamicznych przemian cywilizacyjnych, a także nadmiernej pogoni jednostki „za zyskiem, którego pragnienie nigdy nie może być zaspokojone”^[42]. Konkurencja oraz podział pracy skutkowały przeciążeniem, co uważano za jedno ze źródeł zjawiska określanego mianem „newrozy”^[43]. Można zatem stwierdzić – za Krystyną Kłosińską – że nerwica objęła strukturę społeczną. Świadczą o tym liczne przejawy zła. Wśród nich – alkoholizm i prostytucja, odzwierciedlone w noweli Niedźwiedzkiej. W konsekwencji można uznać, że źródła powszechnej nerwowości społeczeństwa tkwiły w ówczesnych uwarunkowaniach ekonomicznych i obyczajowych^[44].

Niedźwiedzka o kobietach

Tę rzeczywistość opisywała Niedźwiedzka, ukazując zarówno nierówności ekonomiczne, jak i wynikające z nich napięcia międzyludzkie. Autorka konsekwentnie eksponowała sytuację kobiet początku XX wieku, uwikłanych w skomplikowaną sieć zależności społecznych.

Można wnioskować, że uwzględnione problemy były skutkiem braku odpowiedniej formy oświaty, ochrony pracy i zdrowia, a nawet niedbałości o higienę i warunki sanitarne, mimo postulatów formułowanych przez środowiska zaangażowane w realizację programu pracy organicznej na ziemiach Królestwa Polskiego^[45]. Historie przedstawione przez pisarkę odzwierciedlają krytykę pozytywistycznych programów naprawczych.

Szczególne miejsce w tej refleksji zajmuje kwestia emancypacji kobiet, będąca ważnym tematem w publicystyce i literaturze XIX wieku^[46]. Postulaty dotyczące dostępu kobiet do edukacji i pracy znajdują w twórczości Niedźwiedzkiej pesymistyczne odzwierciedlenie. Przykładem może być postać Zeni, zmuszonej do prostytucji z powodu trudnych warunków materialnych. Motyw ten pojawił się również w innych pozytywistycznych dziełach, na przykład w Lalce Bolesława Prusa czy w Marcie Elizy Orzeszkowej.

W twórczości Niedźwiedzkiej zostały wyeksponowane losy kobiet marginalizowanych – zmuszonych do samotnej egzystencji, pozbawionych możliwości decydowania o własnym życiu oraz poddanych presji norm obyczajowych i klasowych. Społeczeństwo deklarujące przywiązanie do idei postępu – w praktyce temu zaprzecza. Problem ten autorka rozwinęła w powieści Kobieta z przeszłością, wydanej w 1911 roku, która staje się ważnym kontekstem dla noweli Z pogromu. Główna bohaterka – Hanna – zmaga się z wykluczeniem z powodu posiadania nieślubnego dziecka i jest posądzana o prostytucję. Doświadcza społecznej stygmatyzacji, obejmującej również jej córkę.

Hanna znajduje w końcu spełnienie, pomagając potrzebującym. Odwiedza więźniów, znajdujących się na marginesie społeczeństwa, przekazując im dobre nowiny i paczki od rodzin. Spotyka się z niezrozumieniem i sprzeciwem, co prowadzi do utraty tej formy aktywności. W końcu bohaterka, dzięki protekcji przyjaciółki, zostaje zaangażowana w opiekę nad dziećmi robotników, gdzie spotyka się z krytycznym stosunkiem przedstawicieli niższych warstw społecznych wobec działalności filantropijnej elit:

Wykpiwała otwarcie ofiarność „burżujów”, którzy znaleźli nowy rodzaj zabawy, tworząc komitety, zebrania i inne szopki, i mówiła lekceważąco o paniach podejmujących się różnych prac społecznych^[47].

Przytoczone słowa ukazują głęboką nieufność wobec dobroczynności, postrzeganej jako zabiegi powierzchowne i pozorne. Choć – jak stwierdziła Aneta Bołdyrew – „przedsięwzięcia społeczników w walce z patologiami koncentrowały się na działaniach opiekuńczych i edukacyjnych mających pełnić funkcję profilaktyczną, wychowawczą, resocjalizacyjną, wspierającą”^[48], Niedźwiedzka ukazała ich bezradność wobec skali społecznych problemów.

Tytułowy dramat rodzinny wynika z rozrostu patologii społecznych – alkoholizmu i prostytucji. Nowela Niedźwiedzkiej mogła zatem uświadamiać skalę tych zjawisk oraz ich destrukcyjny wpływ na życie poszczególnych osób i rodzin. Przedstawiając historię konkretnych bohaterów, autorka odwołała się do wrażliwości czytelnika. Stworzyła przejmujący obraz jednostki uwikłanej w brutalną rzeczywistość, zachowując jej indywidualność, jednocześnie wpisując jej dramat w szerszy kontekst pogromów roku 1905. Mimo niezbyt przychylnej oceny krytyków nowela okazuje się ważnym głosem w dyskusji o granicach społecznego potępienia i empatii.