Zasada specjalności w europejskim nakazie aresztowania – między gwarancją ochrony a bezkarnością

Karina Klenk^*

Patryk Kral^*

The principle of speciality in the European Arrest Warrant – between the guarantee of protection and the risk of impunity

1. Wprowadzenie

Członkostwo w Unii Europejskiej niewątpliwie stanowi istotny czynnik sprzyjający wszechstronnemu rozwojowi państw wspólnoty. Zniesienie kontroli granicznych wewnątrz Unii znacznie zwiększyło mobilność i swobodny przepływ osób na jej terytorium. Należy jednak mieć na uwadze, że te same mechanizmy, które sprzyjają ułatwieniom w podróżowaniu i współpracy transgranicznej, mogą być również wykorzystywane w sposób niepożądany, w tym przez sprawców czynów zabronionych celem uniknięcia odpowiedzialności karnej.

Odpowiedzią na to wyzwanie jest europejski nakaz aresztowania (ENA), którego podstawowe założenia zawiera decyzja ramowa Rady w sprawie europejskiego nakazu aresztowania i procedury wydawania osób między Państwami Członkowskimi^[1]. Ma ona ułatwiać ściganie i przekazywanie pomiędzy państwami UE ukrywających się osób. Europejski nakaz aresztowania, w przeciwieństwie do tradycyjnych form ekstradycji, oparty jest na głębokim zaufaniu sądów karnych państw członkowskich, wyznaczając nowe standardy w zakresie przekazywania osób ściganych poprzez m.in. ujednolicenie terminów, formularzy oraz podstaw wydania i odmowy wykonania nakazu^[2].

Istotną rolę pełni tu tzw. zasada specjalności, która zakazuje ścigania osoby wydanej za przestępstwa popełnione przed jej przekazaniem, a niebędące podstawą wykonania nakazu. Celem artykułu jest próba krytycznej analizy tej instytucji w kontekście jej praktycznego zastosowania oraz rozważenie, czy zasada specjalności nie prowadzi w niektórych przypadkach do premiowania ucieczek poza granice kraju, czy jednak pełni istotną rolę gwarancyjną. Podjęta zostanie także refleksja nad aktualnością tej zasady w jej obecnym kształcie.

Autorzy rozważają powyższe kwestie z dwóch perspektyw. W pierwszej części zarysowana zostaje ogólna charakterystyka zasady specjalności ze szczególnym uwzględnieniem ochrony praw człowieka. W drugiej zaś przedstawiona zostaje problematyka tożsamości czynu oraz konsekwencje naruszenia klauzuli szczególności. Obie części uwzględniają bogaty dorobek judykatury. W zakończeniu autorzy przedstawiają swoje wnioski oraz postulaty w zakresie dalszego funkcjonowania ENA.

Podjęta tematyka wydaje się tym ciekawsza, ponieważ UE staje właśnie u progu koniecznych reform i próby zmierzenia się z zastanymi wyzwaniami. Bez wątpienia dalszy kierunek zmian w zakresie współpracy w sprawach karnych wpłynie na całą wspólnotę i jej funkcjonowanie.

2. Zasada specjalności w ujęciu praw człowieka

Jak powszechnie wiadomo, wszelkie czynności o charakterze międzynarodowym stawiają szereg wyzwań przed zaangażowanymi państwami. Z tego względu w postępowaniach, które wymagają wzajemnej współpracy, niezbędne jest określenie granic działań na mocy regulacji traktatowych. Tak właśnie ukształtowano szereg zasad ekstradycyjnych. Skupiając się na pojęciu ograniczeń, warto nadmienić istotną rolę zasady specjalności. Nie bez przyczyny ujęta jest w decyzji ramowej jako zasada ograniczonego ścigania. Jak wskazuje praktyka orzecznicza, ma ona znaczący wydźwięk dla przyszłości postępowań ekstradycyjnych. Wpierw należy jednak wskazać na pojmowanie zasady specjalności i jej główne założenia, aby zrozumieć jej materię.

Zasada specjalności jest instytucją znaną prawu międzynarodowemu i unijnemu, która znajduje zastosowanie w prawie ekstradycyjnym^[3]. Jej podstawową funkcją jest ograniczenie zakresu odpowiedzialności karnej osoby wydanej do tych czynów, które zostały wskazane w orzeczeniu przekazującym^[4]. Stanowi ona zatem zabezpieczenie przed arbitralnym rozszerzaniem zarzutów i pełni istotną rolę w zapewnianiu wzajemnego zaufania między państwami uczestniczącymi w procedurze przekazania^[5].

Zasada specjalności pojmowana jest w dwojakim ujęciu – tradycyjnym oraz bardziej postępowym^[6]. W tym miejscu należy podkreślić nową rolę zasady specjalności w postępowaniu ekstradycyjnym. Uprzedni cel wyznaczał się w ochronie interesu państwa wezwanego^[7]. Tak interpretowana zasada specjalności odzwierciedlała prymat woli państwa wydającego nad samą osobą aresztowanego. Jak dowodzą aktualne źródła, pogląd ten uległ zmianie. W doktrynie wskazuje się obecnie na przeważające znaczenie respektowania praw osoby ściganej^[8]. Warto podkreślić, że ma to swoje odzwierciedlenie w idei poszanowania praw człowieka, gwarantowanych m.in. Europejską Konwencją Praw Człowieka^[9]. Celem zasady specjalności jest zapewnienie przejrzystej sytuacji prawnej wydanego. Przez wzgląd na możliwość szerokiej interpretacji aktualnych założeń, zasadnym wydaje się odwołanie do konstrukcji wyznaczonej przez Radę Europy, która ujęła zasadę specjalności w Europejskiej konwencji o ekstradycji^[10]. Z art. 14 ust. 1 tej konwencji wynika absolutny zakaz ścigania za przestępstwa inne niż te, które uchodzą za podstawę wydania nakazu. Może on zostać uchylony jedynie w razie wyraźnej zgody państwa wezwanego lub domniemanej zgody osoby ściganej^[11]. Nietrudno więc zauważyć, że regulacja ta pokrywa się z pierwotnym modelem zasady specjalności. Choć ENA przewiduje też inne wyjątki od tej zasady, sama jej istota znajduje potwierdzenie w decyzji ramowej.

W tym miejscu należy wskazać na art. 27 ust. 2 decyzji, który stanowi, iż – z wyjątkiem wyraźnie określonych przypadków – „osoba przekazana może nie być ścigana, skazana lub w inny sposób pozbawiona wolności za przestępstwo popełnione przed jej przekazaniem, inne niż to, za które została przekazana”. Uwzględniając treść tego przepisu, można ustalić ograniczony zakres działania organów państw członkowskich. Oznacza to, że wystosowanie ENA powinno odnosić się jedynie do tych przestępstw, które odzwierciedlają cel przekazania. W konsekwencji tak ujętej procedury organy państwa wzywającego zmuszone są do precyzyjnego określenia przyczyny, dla której wykazują zasadność wydania nakazu.

Co ciekawe, sama zasada specjalności (na gruncie ENA, jak i zwykłych form ekstradycji) nie ma charakteru bezwzględnego. Oznacza to, że można stosować ją w sposób szerszy lub węższy. Jak pokazuje praktyka orzecznicza, z reguły daje się zauważyć tendencję rozszerzającą. W jednym z judykatów Sądu Najwyższego wyrażono pogląd, że charakter tej zasady kształtuje się na drodze samego postępowania^[12]. Przesłanką rozszerzającą okazał się tu brak wyrażonej zgody państwa wydającego. Zważywszy na stanowisko SN, państwo wydające może zgodzić się na objęcie postępowaniem również innych przestępstw, zaś niedochowanie procedury z art. 596 Kodeksu postępowania karnego^[13] prowadzi do wystąpienia innej okoliczności wyłączającej ściganie (art. 17 § 1 pkt 11 k.p.k.). Jak można zauważyć, od państw wymagane jest działanie we wzajemnej współpracy na każdym etapie procedury ekstradycyjnej. W przeciwnym razie zasada specjalności przyczynia się do ograniczenia zakresu możliwych do zarzucenia przestępstw oraz wymiaru kary. Wątek ten wydaje się interesujący w świetle elastyczności, jaką pozwala uzyskać szeroka interpretacja tej klauzuli, co w przełożeniu na praktykę powoduje jednak wiele trudności. Wydaje się możliwe, że odpowiedzialność karna osoby wydanej zostanie wyznaczona w sposób łagodniejszy niż w przypadku odstąpienia od praktyki ograniczonego ścigania. Jednocześnie warto przypomnieć o sposobie implementacji przepisów ramowych. Zasada specjalności w polskim systemie prawnym uregulowana jest w przepisach procedury karnej. Tym samym jej wdrożenie do krajowego porządku, a w sposób szczególny art. 27 decyzji ramowej, wywiera znaczący wpływ na kierunek interpretacji przepisów^[14].

Należy podkreślić, że decyzja ramowa kładzie nacisk na szczególną dbałość o interes osoby, wobec której wydano nakaz. Przejawia się to w przepisach, które nietrudno zestawić z prawami człowieka. Zgodnie z art. 11 ust. 1 decyzji, w chwili aresztowania osoba objęta nakazem powinna zostać poinformowana przez właściwy sąd o treści ENA oraz o możliwości wyrażenia zgody na przekazanie. Uwzględniając powyższe, można stwierdzić, iż osobie ściganej zapewnia się dostęp do bieżących informacji na każdym etapie postępowania, a nawet możliwe jest powzięcie jej zgody na wydanie do państwa wzywającego. Co więcej, w kwestii wyrażenia wspomnianej zgody stosuje się zasady ujęte w art. 13 decyzji. Zgodnie z nim osoba ścigana obligatoryjnie musi zostać poinformowana o konsekwencjach takiej procedury (m.in. o zakazie cofnięcia zgody)^[15]. Dodatkowo, osoba wydana ma zapewnione traktatowo prawo do pomocy prawnej, a w przypadku zrzeczenia się korzystania z zasady specjalności organy państwa zobligowane są do poświadczenia dobrowolności tak powziętej decyzji. W doktrynie zauważono także, że osobę ściganą określać można mianem „quasi-oskarżonego”, co wskazuje, że jej status jest podobny do oskarżonego (podejrzanego)^[16]. Do podstawowych praw osoby objętej ENA zaliczyć trzeba przede wszystkim prawo do obrońcy, tłumacza, nieskładania wyjaśnień oraz prawo do przeglądania akt w zakresie przyczyn zatrzymania^[17]. Analizując powyższe wywody, można stwierdzić, iż procedura ENA mocno skoncentrowana jest na przestrzeganiu podstawowych praw i wolności człowieka. Można zauważyć w szczególności realizację prawa do rzetelnego procesu sądowego czy zakazu karania bez podstawy prawnej (art. 6 i art. 7 EKPC).

Koncentrując się na wdrożonym do polskiego ustawodawstwa art. 607e k.p.k., warto przypomnieć, że wydanie wniosku o ENA jest określone co do przedmiotu ścigania. Jak wskazuje treść zawiadomienia Komisji^[18], nie może być on dowolnie uargumentowany. Przede wszystkim taki wniosek realizować ma jedynie dwa ściśle określone cele. Dążenia te artykułuje decyzja ramowa, określając, że organ sądowy może wydać nakaz jedynie na potrzeby postępowania karnego albo na potrzeby wykonania kary pozbawienia wolności lub środka zabezpieczającego o takim charakterze (art. 1 ust. 1 decyzji). Przepisów ograniczonego ścigania nie stosuje się w sytuacjach przewidzianych w § 3 art. 607e k.p.k. Co do zasady przepisy te powinny więc mieć bardzo zwięzły i przejrzysty charakter. Śledząc jednak przewidziane odstępstwa, warto pochylić się nad regulacją art. 607e § 3 pkt 3 i 4 k.p.k. Z ich treści wynika, że przepisów dotyczących zasady specjalności nie stosuje się w sytuacji, gdy nie została orzeczona kara pozbawienia wolności albo inny środek polegający na pozbawieniu wolności lub postępowanie karne nie wiąże się ze stosowaniem wobec osoby ściganej środka polegającego na pozbawieniu wolności. Z tego względu, iż sądowa procedura karna nie daje podstaw do zastosowania środków ograniczających wolność osobistą, wydawałoby się, że regulacje te powinny mieć charakter ściśle określony, a może i niewzruszalny. Jednakże orzecznictwo definiuje pewnego rodzaju „odstępstwa od odstępstw”^[19]. Zagadnienie to jasno przedstawił Sąd Okręgowy we Wrocławiu, wyjaśniając niezasadność apelacji oskarżonego w przedmiocie naruszenia zasady specjalności poprzez orzeczenie przez sąd meriti kary pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania^[20]. Sąd Okręgowy dokonał wykładni wyjątków od stosowania zasady specjalności i wskazał, że możliwe jest orzeczenie kary pozbawienia wolności, lecz z jej warunkowym zawieszeniem, a dopiero zarządzenie jej wykonania wiąże się z obowiązkiem uzyskania zgody sądu wykonującego ENA^[21]. Z kolei SN słusznie podkreśla, że „przepisy art. 607e § 3 pkt 4 i 5 k.p.k. statuują samodzielne przesłanki wyłączenia przewidzianej w art. 607e § 1 k.p.k. zasady specjalności”^[22]. Nie ma przy tym znaczenia, czy środek polegający na pozbawieniu wolności w innej sprawie stosowany był przed przekazaniem osoby ściganej, bowiem znaczenie ma moment jej wydania^[23].

Wydanie ENA wymaga od państwa wnioskującego, aby w treści wniosku wskazało ono charakter i kwalifikację prawną przestępstw, jakich dotyczy nakaz. W celu uproszczenia procedury ENA wydaje się obecnie na jednolitym formularzu. Konieczną podstawą wystawienia nakazu jest jednak wydany „krajowy wyrok podlegający wykonaniu, krajowy nakaz aresztowania lub inne podobne orzeczenie sądowe”^[24]. Ma to kluczowe znaczenie zarówno dla procedury ekstradycyjnej, jak i odpowiedzialności karnej osoby ściganej. Państwo wydające ENA zobligowane jest do przedstawienia szczegółowo określonych okoliczności popełnienia zarzucanych przestępstw. Wymóg ten odnosi się do celowości, jaką ma wykazać zastosowanie nakazu. Utwierdza to w przekonaniu o powiązaniu wskazanych regulacji z koniecznością respektowania praw człowieka.

3. Tożsamość czynu a granice wydania

Istotną kwestią z praktycznego punktu widzenia jest dokładne i wyczerpujące ustalenie czynu stanowiącego podstawę przekazania oraz ostatecznego przestępstwa przypisanego osobie przekazanej. Zgodnie bowiem z ogólną regułą, wynikającą z art. 607e k.p.k., osoby takiej co do zasady nie można ścigać za przestępstwa inne niż te, które stanowiły podstawę przekazania. Stwierdzenie, które dokładnie przestępstwa były w istocie podstawą przekazania, należy oprzeć na informacjach (w tym orzeczeniu sądu o wydaniu osoby) przesłanych przez państwo wykonujące ENA^[25]. Konstatacja ta implikować będzie tzw. „granice wydania/ścigania”, w których poruszać będą się właściwe organy stosujące prawo. Dopiero zaistnienie jednego z wyjątków określonych w k.p.k. albo uzyskanie zgody następczej państwa wykonującego ENA będzie organa te zwalniać z nałożonych restrykcji i ograniczeń ścigania osoby wydanej^[26]. Autorzy proponują zatem, na wzór „granic oskarżenia”, włączenie do języka prawniczego pojęć „granic wydania” albo „granic ścigania” w odniesieniu do wynikających z orzeczenia organu sądowego państwa wykonania ENA ograniczeń w ściganiu osoby wydanej (w związku z ochroną na mocy zasady specjalności). Zwroty te używane będą zamiennie w dalszej części artykułu.

Tożsamość czynu powinna być rozumiana w znaczeniu karnoprocesowym. Rację ma SN, kiedy podkreśla, że element ten oceniać trzeba z uwzględnieniem „cech tego czynu, atrybutów lub istotnych elementów stanowiących podstawę jego wartościowania w oparciu o obowiązujące wzorce normatywne”^[27]. Przy ustalaniu jedności czynu pomocne okazują się wywody odnoszące się do granic wyznaczonych skargą uprawnionego oskarżyciela. Pojęcie tożsamości czynu na gruncie ENA jest bowiem zbieżne z pojęciem tym na płaszczyźnie wniesienia aktu oskarżenia (por. art. 399 § 1 k.p.k.^[28]). Orzeczenie wykonującego nakaz organu sądowego, podobnie jak akt oskarżenia, zakreśla ramy i wyznacza granice dopuszczalności ścigania osoby wydanej.

W orzecznictwie SN wskazuje się, że ocena jedności czynu winna opierać się na analizie „przedmiotu zamachu, kręgu podmiotów oskarżonych o udział w zdarzeniu, tożsamości miejsca i czasu zdarzenia oraz znamion w opisie czynu zarzuconego i przypisanego, które winny się ze sobą pokrywać, mając jakiś obszar wspólny”^[29]. Podkreślenia wymaga, że liczba pokrzywdzonych oraz ich tożsamość mogą być pomocne przy określeniu jedności „zdarzenia historycznego”, lecz nie mają one charakteru absolutnego, a ich zmiana nie oznacza wyjścia poza granice wydania^[30]. W żadnym wypadku wyznacznikiem jedności nie będzie zaś opis ani przyjęta kwalifikacja prawna czynu. Mogą bowiem wystąpić naturalne różnice między opisem czynu w orzeczeniu będącym podstawą przekazania a ostatecznie przyjętym przez sąd karny w wyroku skazującym. Przede wszystkim podstawą owych różnic są odmienności językowe pomiędzy państwami UE. Tożsamości czynu nie można ustalać z niemal chirurgiczną precyzją poprzez porównanie znamion czynu przypisanego ze znamionami czynu, który stanowił podstawę wydania ENA. Odmienne stanowisko prowadziłoby w swej istocie do unicestwienia skuteczności nakazu. Z aprobatą przyjąć trzeba stanowisko SN, który stanął przed problemem rozstrzygnięcia, czy angielski wyraz battery (będący podstawą przekazania) przystaje do przestępstwa naruszenia czynności narządów ciała, za który skazano osobę wydaną. Odpowiedź na to z pozoru prozaiczne pytanie miała niebagatelne znaczenie przy ustaleniu odpowiedzialności karnej skazanego. Naruszenie zakazu ścigania za inne przestępstwo implikowałoby konieczność uchylenia takiego wyroku wraz z innymi konsekwencjami, o czym mowa będzie później. Sąd Najwyższy orzekł, że „określenie battery […] oznacza wszak pobicie, naruszenie nietykalności […], co nie tylko w sposób abstrakcyjny odpowiada opisom czynów […], ale wręcz dokładnie przystaje do czynu zarzuconego, będącego przedmiotem Europejskiego Nakazu Aresztowania wydanego przez sąd polski (Sąd Okręgowy w K.) i ostatecznie przypisanego skazanemu D. R. w wyroku Sądu Rejonowego w K. […]”^[31]. W swoich wywodach SN celnie wskazuje, że występowanie „pewnych odmienności o charakterze terminologicznym” wynika z pełni naturalnych różnic w przyjętej terminologii oraz genezy porządków prawnych^[32].

W podobnym duchu wypowiada się Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE). Przypomnieć trzeba, iż zasada specjalności immanentnie związana jest z suwerennością państwa wykonującego ENA^[33]. Państwo w wyniku przekazania traci bowiem „faktyczne władztwo” nad osobą wydaną, lecz zachowuje uprawnienie do kształtowania jej sytuacji prawnej poprzez wyrażanie zgody albo jej odmowy na ściganie za przestępstwa inne niż te, które były podstawą przekazania. W ten sposób zapewniona jest „większa kontrola nad działaniami organów państwa wydającego [ENA – przyp. aut.] wobec osoby, którą zdecydowano się przekazać”^[34]. Państwo wykonania nakazu, wydając osobę ściganą, wykazuje się lojalnością oraz uznaje orzeczenia sądowe innego państwa członkowskiego, oczekując w zamian tego samego. Zasadnie w piśmiennictwie wskazuje się na możliwy konflikt pomiędzy interesami państw zaangażowanych w ekstradycję^[35]. Z jednej strony państwo wydające nakaz z suwerenności wyprowadza kompetencję do ścigania osoby za popełniony czyn zabroniony, określony przez to państwo, z drugiej zaś państwo wykonania może czuć się władne do przeprowadzenia postępowania karnego oraz ukarania osoby ściganej albo zapewnienia takiej osobie ochrony międzynarodowej^[36]. Uwypuklić trzeba jednak, że problematyka ta miała szersze znaczenie w przypadku tradycyjnych procedur ekstradycyjnych. Europejski nakaz aresztowania wprowadził daleko idące uproszczenia w przekazywaniu osób ściganych, przy czym przede wszystkim odnotować należy usunięcie czynnika politycznego przy tej formie ekstradycji^[37]. O dopuszczalności wykonania ENA rozstrzyga bowiem niezależny organ sądowy (w Polsce, stosownie do art. 607k § 2 in fine k.p.k., właściwy miejscowo sąd okręgowy), który musi być sądem w rozumieniu prawa UE (w ujęciu art. 6 ust. 2 decyzji)^[38].

Zasygnalizować wypada, że sąd krajowy nie bada co do zasady merytorycznych podstaw wydania nakazu^[39]. Przyjmuje on bowiem, iż organ wydający ENA posiada takie dowody popełnienia przestępstwa, które – gdyby były znane również sądowi wykonującemu – uzasadniałyby podjęcie takiego samego rozstrzygnięcia^[40]. Domniemanie takie wynika z zasady wzajemnego zaufania i uznawania orzeczeń sądowych. Może ono zostać natomiast przełamane w wyjątkowych sytuacjach, kiedy „ujawnią się okoliczności podważające wzajemne zaufanie, z których w sposób oczywisty wynika, że w ogóle brak było podstaw do wydania ENA”^[41]. Wówczas aktualizuje się obowiązek weryfikacji tych informacji przez sąd krajowy^[42]. W orzecznictwie wyraźnie podkreśla się rolę zasady wzajemnego zaufania jako trzonu współpracy w sprawach karnych pomiędzy państwami UE, która „zakłada istnienie wysokiego stopnia zaufania pomiędzy kooperującymi organami sądowymi poszczególnych państw Wspólnoty, a w konsekwencji wyklucza potrzebę i możliwość wzajemnego weryfikowania orzeczeń”^[43].

Przypomnieć trzeba, że „wniosek o przekazanie oparty jest na informacjach odzwierciedlających stan śledztwa w chwili wydania europejskiego nakazu aresztowania”^[44]. Nie powinno więc dziwić, że może dojść do „uściślenia lub modyfikacji znamion przestępstwa, ze względu na które pierwotnie nastąpiło wydanie europejskiego nakazu aresztowania”^[45]. Niepodobna twierdzić, że zmiana taka stanowić miałaby o braku tożsamości czynu. Wymóg zachowania opisu czynu jest nieuprawniony, naruszając przy tym „zakładany w decyzji ramowej cel polegający na przyspieszeniu i uproszczeniu współpracy sądowej pomiędzy państwami członkowskimi”^[46]. Trybunał formułuje dyrektywy wykładni mające pomóc badaniu, czy chodzi o to samo przestępstwo. W celu dokonania tych ustaleń „należy zbadać, czy znamiona przestępstwa według opisu prawnego tego przestępstwa w wydającym nakaz państwie członkowskim są takie same jak te, ze względu na które nastąpiło przekazanie osoby, i czy istnieje wystarczająca zgodność pomiędzy danymi widniejącymi w nakazie aresztowania a danymi wymienionymi w ramach późniejszej czynności procesowej”^[47]. Wskazuje się, że dopuszczalne są korekty czasu i miejsca, o ile nie zmieniają istoty (charakteru) czynu, nie rodzą podstaw odmowy wykonania ENA oraz wynikają z poczynionych w toku postępowania ustaleń^[48]. Jak się jednak wydaje, przy zachowaniu powyższych trzech przesłanek, dozwolone jest także uzupełnienie innych elementów opisu przestępstwa (np. liczba i tożsamość pokrzywdzonych) oraz zmiana pierwotnie przyjętej kwalifikacji prawnej.

Na marginesie odnotować wypada, że ocena tożsamości czynu należy do właściwego sądu krajowego^[49]. Trybunał dookreśla jednak, że badanie jedności czynu nie może być oparte na prawie krajowym^[50]. Zakaz ten wyprowadzony jest z wymogu jednolitego stosowania prawa UE, ponieważ „skoro przepis ten [art. 3 pkt 2 decyzji ramowej – przyp. aut.] nie zawiera wyraźnego odesłania do prawa państw członkowskich w odniesieniu do tego pojęcia, należy nadać mu w całej Unii autonomiczną i jednolitą wykładnię”^[51]. Zdaniem TSUE aktualność zachowuje interpretacja tego zwrotu dokonana na gruncie art. 54 konwencji wykonawczej do układu z Schengen^[52], gdyż zbieżne są cele obu tych aktów prawnych^[53]. Jedność czynu na gruncie konwencji rozumiana jest jako „pewna całość, na którą składają się nierozdzielnie ze sobą związane konkretne okoliczności niezależnie od ich kwalifikacji prawnej lub chronionego interesu prawnego”^[54]. Stanowisko TSUE uznające, że tożsamość czynu jest pojęciem autonomicznym prawa UE i nie powinna być oceniana na gruncie prawa krajowego należy przyjąć z ostrożnością. Nie można zaprzeczyć, że jednolitość stosowania prawa unijnego jest kluczowa dla skuteczności mechanizmu ENA. Równie ważna jest też konieczność zapewnienia respektowania zasady ne bis in idem na terenie UE^[55]. Badanie tożsamości czynu powinno uwzględniać jednak także dorobek wypracowany w krajowym porządku prawnym sensu largo, a zatem poglądy judykatury oraz doktryny. Konsekwentnie więc trzeba wskazać, iż przy ocenie granic wydania sąd powinien brać pod uwagę, oprócz wniosków orzeczniczych TSUE, również wymienione już wcześniej elementy (m.in. przedmiot zamachu, części wspólne). Odnotować jednak należy, iż poglądy polskich sądów pokrywają się z orzecznictwem TSUE, prowadząc w konsekwencji do pełniejszego ujęcia jedności czynu w kontekście zasady specjalności.

Warta odnotowania jest problematyka naruszenia zasady specjalności i konsekwencji z tym związanych. Brak wystąpienia o zgodę na ściganie za inne przestępstwo do organu sądowego państwa wykonania nakazu (art. 607e § 3 pkt 8 k.p.k.) stanowi negatywną przesłankę procesową w rozumieniu art. 17 § 1 pkt 11 k.p.k., tj. inną okoliczność wyłączającą ściganie. Nie wchodząc w tym miejscu w głębszą polemikę, autorzy sygnalizują, iż w ich ocenie właściwszą podstawę prawną stanowi art. 17 § 1 pkt 10 in principio k.p.k., tj. brak wymaganego zezwolenia na ściganie. W orzecznictwie przyjęto jednak, że w art. 17 § 1 pkt 11 k.p.k. ujęto „przeszkody natury prawnej wynikające z norm Kodeksu postępowania karnego oraz przepisów innych ustaw lub umów międzynarodowych”^[56], co miałoby przesądzać, iż zasada specjalności jest inną okolicznością wyłączającą ściganie. Kwestia ta stanowi jednak bardziej rozważania teoretyczne i – jako niemająca istotnej doniosłości praktycznej – zasługuje na poświęcenie jej uwagi w oddzielnej pracy.

Niezależnie od tego przyjąć należy, iż brak wystąpienia o zgodę na ściganie poza granice wydania stanowi względną (wzruszalną) negatywną przesłankę procesową. Jak celnie zauważa SN, „przesłanka procesowa w postaci zgody państwa wydania ma charakter usuwalny, a więc konieczne jest wdrożenie prawidłowego trybu i podjęcie próby uzyskania zgody właściwego organu sądowego RFN na objęcie oskarżonego ściganiem za czyn zarzucany mu aktem oskarżenia w ramach tego postępowania”^[57]. Zgoda może zostać udzielona na każdym etapie, a więc także w postępowaniu odwoławczym^[58]. Ujemna przesłanka procesowa zostaje zniweczona też w przypadku zaistnienia innych wyjątków przewidzianych w § 3 art. 607e k.p.k. Odmowa wyrażenia zgody przez właściwy organ sądowy państwa obcego wyłącza dopuszczalność ścigania i powoduje konieczność umorzenia postępowania, o ile nie zachodzi inna podstawa wyłączająca zastosowanie zasady specjalności. Rozstrzygnięcie sprawy ponad granice wydania stanowi zaś bezwzględną przyczynę odwoławczą z art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k. i obliguje sąd odwoławczy do uchylenia orzeczenia^[59]. W razie nieuzyskania zgody na ściganie sąd ten winien wydać wyrok kasatoryjny i na podstawie art. 17 § 1 pkt 11 k.p.k. postępowanie umorzyć. Powyższe stanowisko zostało nieco złagodzone w późniejszych orzeczeniach. Sąd Najwyższy przypomniał, iż „katalog uchybień sformułowany w art. 439 k.p.k. ma charakter zamknięty, a judykatura i piśmiennictwo zgodnie prezentują utrwalone stanowisko o potrzebie ścisłej interpretacji wymienionych w nim przypadków naruszenia prawa procesowego”^[60]. Zaistnienie bezwzględnej przyczyny odwoławczej powinno być więc oceniane in concreto, a charakter dostrzeżonych uchybień winien być realny, nie zaś abstrakcyjny.

Podkreślić trzeba raz jeszcze, że zasada specjalności ma zastosowanie w przypadku postępowania karnego, które wiąże się ze stosowaniem wobec osoby ściganej środka polegającego na pozbawieniu wolności (art. 607e § 3 pkt 4 a contrario k.p.k.). Możliwe jest więc skazanie osoby ściganej poza granicami wydania, jeżeli nie zostanie ona jakkolwiek pozbawiona wolności na całym etapie postępowania po jej przekazaniu. Wobec takiej osoby można będzie wykonać wszelkie kary lub środki o charakterze wolnościowym bez konieczności uzyskiwania jakiejkolwiek aprobaty ze strony sądu państwa wykonującego ENA^[61]. Dopiero orzeczenie za inne przestępstwo kary pozbawienia wolności lub innego podobnego środka powoduje obowiązek zwrócenia się o zgodę na wykonanie takiej kary albo środka.

4. Podsumowanie

Europejski nakaz aresztowania stanowi fundamentalny instrument współpracy sądowej w sprawach karnych w UE, umożliwiając sprawne i skuteczne realizowanie zadań wymiaru sprawiedliwości. Instytucja ta nie jest jednak pozbawiona istotnych mankamentów. W toku przeprowadzonej analizy autorzy zwrócili uwagę przede wszystkim na szeroką niedookreśloność zasady specjalności. Wszelkie niedopowiedzenia i różnorodność orzecznicza mogą niekorzystnie wpływać na sytuację jednostki. Uwagi te stają się tym zasadniejsze w świetle wywodów dotyczących ochrony praw człowieka. Należy jednak podkreślić, że w kontekście problematyki tożsamości czynu i elementów jego oceny judykatura zdaje się zachowywać względną spójność i trafność. Może wynikać to z faktu, iż jedność czynu występuje także na „krajowym podwórku” w innym miejscu, a więc sądy mogą korzystać z wypracowanych już poglądów i linii orzeczniczych, adaptując je do realiów transgranicznych.

Zasadne wydaje się postawienie pytania, czy zasada specjalności, w jej obecnym kształcie, nie prowadzi w pewnych przypadkach do nadmiernego formalizmu oraz zbędnego wydłużenia całej procedury? Należy rozważyć, czy mechanizm ten nie prowadzi niekiedy do wypaczenia idei sprawiedliwości oraz „premiowania” podejrzanego tylko z tego powodu, że udało mu się zbiec poza granice kraju? Autorzy dostrzegają jednak, że zasada specjalności pełni jednak istotną rolę gwarancyjną wobec takich osób, pozwalając na właściwą ocenę ich sytuacji przez państwo wykonania nakazu. Nie można zapominać także o wyjątkach od zasady specjalności oraz możliwości notyfikacji przez państwo członkowskie, iż w jego stosunkach z innymi krajami, które wystosowały podobną notyfikację, domniemana jest zgoda na ściganie poza granice wydania, chyba że w przypadku szczególnym wykonujący nakaz organ sądowy stanowi inaczej w swojej decyzji w sprawie przekazania (art. 27 ust. 1 decyzji ramowej).

W ocenie autorów należy jednak zasadę specjalności poddać ponownej, pogłębionej rewizji. Wydaje się, iż nie spełnia ona już swojej podstawowej funkcji, a wręcz jawi się jako instrument o charakterze hamującym efektywność postępowania. Ciekawą propozycją zdaje się być jej ograniczenie przez wprowadzenie domniemania dopuszczalności ścigania za wszystkie przestępstwa, chyba że orzeczenie sądu wykonującego nakaz stanowi inaczej. Pamiętać należy, że ENA stanowi bardzo uproszczoną i odformalizowaną procedurę ekstradycyjną, a więc jego rozwój, przy jeszcze większym pogłębieniu zaufania między sądami karnymi państw UE, powinien postępować.

Ponadto, autorzy postulują szersze wykorzystywanie dorobku orzeczniczego TSUE oraz trybu prejudycjalnego jako instrumentów służących harmonizacji wykładni przepisów regulujących funkcjonowanie ENA. Postulat ten znajduje swoje uzasadnienie w konieczności zapewnienia jednolitości zapadających rozstrzygnięć. Niedopuszczalna wydaje się sytuacja, w której wobec osoby pozbawionej wolności mogą zapaść dwa skrajnie odmienne orzeczenia z tego tylko powodu, że brak jest wyraźnej wykładni określonego pojęcia. Rolą Trybunału jest zaś dalsze uściślanie granic ENA, a kolejne orzeczenia, niejako kształtujące spójną linię orzeczniczą, są jak najbardziej pożądane.

Niemniej jednak, wyraźnie zasygnalizować trzeba, iż na obecnym etapie integracji nieunikniona stała się potrzeba szerszej dyskusji nad przyszłością ENA. Jest to instrument w dalszym ciągu potrzebny i szeroko stosowany. Wydaje się nawet, że przeżywa on ostatnio swoisty renesans, dlatego kierunek przyszłych zmian może albo pogłębić zaufanie i umocnić Unię, albo doprowadzić do jej stopniowej dezintegracji – ze szkodą dla całej wspólnoty.