Używanie oznak lub mundurów strony przeciwnej w trakcie konfliktu zbrojnego

Marek Majka^*

Use of Insignia or Uniforms of the Opposing Party During an Armed Conflict

1. Wprowadzenie

Podstępy zawsze były uznawane za skuteczne środki walki. Od początku historii wojen pomogły one wygrać wiele bitew. W Iliadzie Homera Troja zostaje zdobyta dopiero po wykorzystaniu fortelu – Achajowie podstępnie upozorowali odstąpienie od oblężenia, pozostawiając przed miastem drewnianego konia, w którego wnętrzu skryli się wojownicy. Koń został wciągnięty przez trojan do miasta, a w nocy wyszli z niego żołnierze i otworzyli bramy Troi. Dalekowschodni generał Sun Tzu napisał jedną z najbardziej znanych książek na temat wojskowości – Sztukę Wojny – w której zawarł opisy wielu różnych podstępów. Wraz z rozwojem cywilizacyjnym wykształciła się potrzeba stworzenia ram prawnych, które uregulowałyby prowadzenie wojny i ograniczyły jej negatywne skutki i okrucieństwo. W ten sposób powstało prawo humanitarne konfliktów zbrojnych, a podstęp jako metoda walki również został w nim uregulowany.

W art. 24 Regulaminu Haskiego^[1] znajduje się przyzwolenie na używanie forteli wojennych. Podobną normę można znaleźć w art. 37 ust. 2 Pierwszego Protokołu Dodatkowego do Konwencji genewskich (dalej: PD I) – podstępy wojenne nie są zabronione. Dodatkowo przepis ten definiuje podstęp wojenny jako działania, których celem jest wprowadzenie przeciwnika w błąd lub skłonienie do postępowania nieostrożnego. Artykuł ten wprowadza jednak pewne wymogi prawne, dotyczące stosowania forteli wojennych – podstępy wojenne nie mogą być sprzeczne z prawem międzynarodowym i nie mogą stanowić wiarołomstwa.

Przykładem podstępu wojennego jest używanie oznak, sztandarów, symboli lub mundurów wojskowych stron przeciwnych^[2]. Prawo humanitarne nakłada jednak na ten proceder pewne ograniczenia, których nieprzestrzeganie może w skrajnych przypadkach stanowić zbrodnię wojenną. Ponadto, nawet legalne stosowanie tej metody walki niesie prawne konsekwencje takie jak ograniczenie pewnych przywilejów wynikających ze statusu kombatanta.

Celem niniejszego artykułu jest omówienie regulacji prawnych dotyczących tej metody walki oraz rozważenie, czy są one przystające do współczesnych czasów.

2. Ramy prawne

Normy prawne zawierające ograniczenia używania oznak lub mundurów przeciwnika znajdują się w wielu różnych aktach prawa humanitarnego oraz w międzynarodowym prawie zwyczajowym. W art. 23(f) Regulaminu Haskiego czytamy o zakazie bezprawnego używania oznak wojskowych i mundurów nieprzyjaciela, jednakże przesłanka bezprawności nie jest w samym akcie nigdzie sprecyzowana. By ją wyjaśnić, należy sięgnąć do innych źródeł prawa międzynarodowego oraz praktyki państw.

W PD I art. 39 ust. 2 znajduje się zakaz używania sztandarów, flag, symboli, odznak lub mundurów wojskowych. W przeciwieństwie jednak do Regulaminu Haskiego tutaj enumeratywnie wymieniono sytuacje, w których zakaz ten obowiązuje. Mowa tu o następujących zdarzeniach: podczas ataku, dla zamaskowania, wsparcia, ochrony lub utrudniania operacji wojskowych. W interpretacji tego przepisu pomaga orzecznictwo, a szczególnie proces Ottona Skorzenego i płynące z niego wnioski. W czasie II wojny światowej 150 brygada dowodzona przez Ottona Skorzenego w trakcie niemieckich działań podczas operacji ardeńskiej na przełomie 1944 i 1945 r., działając na zapleczu wroga, nosiła mundury i używała wozów z oznaczeniami armii amerykańskiej w celu wywołania zamętu za linią wroga^[3]. Co jednak kluczowe – w trakcie bezpośrednich starć żołnierze nosili mundury niemieckie^[4]. Podczas procesu prowadzonego w roku 1947 przez amerykański sąd wojskowy Skorzeny oraz inni oficerowi z tej formacji zostali uniewinnieni^[5]. Wynikła z tego reguła interpretacyjna, tzw. zasada Skorzenego – używanie oznaczeń i mundurów strony przeciwnej jest dozwolone, jeśli nie zachodzi ono w trakcie walki. Została ona później rozszerzona o zakaz używania oznak lub mundurów strony przeciwnej w trakcie przemieszczania się do rejonu walk^[6].

Zasada ta znajduje zastosowanie również w obecnych czasach. W 2008 r. kolumbijskie siły specjalne doprowadziły do uwolnienia 15 zakładników przetrzymywanych przez komunistyczną partyzantkę. W trakcie operacji agenci przeniknęli do struktur organizacji, zostali przydzieleni do ochrony zakładników, a następnie przekonali dowództwo partyzantki, że zakładnicy muszą się spotkać z „misją humanitarną”. Na miejsce spotkania miał zakładników przetransportować nieoznaczony helikopter, w którym faktycznie znajdowali się kolumbijscy żołnierze przebrani za członków partyzantki. Prawdziwi partyzanci przekazali zakładników załodze statku powietrznego, ale ci zamiast polecieć na spotkanie, uwolnili transportowanych^[7].

Pewną wątpliwość mogą rodzić opaski i taśmy, które są często stosowane w obecnych czasach z powodu podobieństwa mundurów między stronami konfliktu^[8]. W art. 39 PD I wymieniane są odznaki lub symbole strony przeciwnej, a wymienione wcześniej znaki identyfikujące nie mają umocowania ustawowego – zależnie od interpretacji nawet umyślne używanie ich jako podstęp wojenny mogłoby być legalne. Z drugiej strony art. 1 Regulaminu Haskiego, art. 4 Konwencji Genewskiej^[9] wskazują, że odznaka musi być rozpoznawalna, a opaski i taśmy spełniają tę przesłankę. Dodatkowo, stosując wykładnię historyczną, zawarcie w przepisach rozpoznawalnych odznak wynikało między innymi z faktu, że w XIX w. w związku z brakiem ustandaryzowanych mundurów często używano opasek naramiennych do identyfikacji^[10]. Na koniec warto wspomnieć, że opaski i taśmy są używane w celu identyfikacji, czy osoba je nosząca jest przyjacielem czy przeciwnikiem, a nie np. dekoracyjnie. Wskazuje to na ich militarny charakter, a co za tym idzie pełnienie przez nie funkcji odznak wojskowych.

Warto zaznaczyć, że zakaz używania oznak lub mundurów strony przeciwnej nie wynika tylko z prawa pisanego. Reguła ta jest również normą prawa zwyczajowego^[11]. Brak jest przeciwnej praktyki państw^[12] – podpisywane konwencje, jak np. Regulamin Haski, PD I czy Statut Rzymski^[13] oraz źródła prawa krajowego, np. art. 126 ust. 2 Kodeksu Karnego^[14], czy podręczniki wojskowe różnych państw^[15] – świadczą natomiast o woli jej podtrzymywania. W swej treści jest ona zbieżna z art. 39 ust. 2 PD I. Warto jednak zaznaczyć, że nie zawsze tak było – jeden z najstarszych aktów praktyki państw – kodeks Liebera – przewidywał, że każda osoba walcząca w mundurze strony przeciwnej bez żadnych oznak, wyróżniających nie może liczyć na ochronę zapewnianą jeńcom^[16]. Zakaz używania oznak lub mundurów strony przeciwnej obowiązuje również w konfliktach niemiędzynarodowych^[17].

Na koniec warto wspomnieć o ostatnim ograniczeniu, które wynika w dużej mierze z poprzednich. Bezprawne używanie oznak lub mundurów strony przeciwnej w trakcie konfliktu zbrojnego, które zmierza do lub skutkuje ranieniem, pojmaniem lub zabiciem przeciwnika jest zbrodnią wojenną i jest zakazane. Normę tę można znaleźć w art. 8 lit. b tiret vii Statutu Rzymskiego – ale również w prawie zwyczajowym^[18]. Warto odróżnić ten rodzaj zbrodni wojennej od zbrodni wiarołomstwa. Wiarołomstwo to działanie odwołujące się do dobrej wiary przeciwnika w celu wprowadzenia go w błąd, żeby myślał on, że ma prawo skorzystać z ochrony przewidzianej przez przepisy prawa humanitarnego. Działanie to skutkuje lub zmierza do zabicia, ranienia lub pojmania przeciwnika^[19]. W przypadku używania munduru lub oznak przeciwnika wakuje element dotyczący przekonania przeciwnika, że ma prawo skorzystać z ochrony przewidzianej przez przepisy prawa humanitarnego^[20].

Zakaz używania oznak lub mundurów strony przeciwnej obowiązuje również w trakcie działań zbrojnych na morzu i w powietrzu, ale inaczej wyglądają ograniczenia na nie nałożone. W przypadku wojny powietrznej obowiązuje bezwzględny zakaz używania oznaczeń strony przeciwnej, który wynika jednak z prawa zwyczajowego, a nie pisanego – brak odesłania w art. 39 PD I do prawa wojny powietrznej przy jednoczesnym odesłaniu do prawa konfliktów zbrojnych na morzu oznacza, że ten przepis nie obowiązuje w aspekcie wojny powietrznej^[21]. Każde takie działanie będzie bezprawne w świetle prawa międzynarodowego. Inaczej sytuacja wygląda w przypadku wojny morskiej. Co prawda, podobnie jak w przypadku wojny lotniczej duża część prawa obowiązującego wynika ze zwyczaju^[22], ale regulacje dotyczące używania oznak nieprzyjaciela wyglądają analogicznie do wojny lądowej. Zgodnie z art. 29 Konwencji ONZ o prawie morza^[23] z 1982 r., by uznać dany statek za okręt wojenny musi posiadać odpowiedni znak odróżniający (analogiczny wymóg dotyczy statków handlowych zmienianych w okręty wojenne)^[24]. Mimo to używanie oznaczeń, np. bandery, przeciwnika jest dozwolone na podobnych zasadach jak w wojnie lądowej. Okręt może używać fałszywej flagi do czasu ataku oraz by uniknąć zatrzymania^[25]. W art. 39 ust. 3 PD I znajduje się odesłanie do prawa międzynarodowego dotyczącego konfliktów zbrojnych na morzu, co potwierdza obowiązywanie regulacji.

Używanie mundurów lub oznak strony przeciwnej jest dozwolone w wojnie lądowej i morskiej, jeśli nie zachodzi ono w trakcie walki lub przemieszczania się do rejonu walki oraz jeśli nie jest aktem wiarołomstwa. Natomiast w przypadku wojny powietrznej obowiązuje bezwzględny zakaz. Normy regulujące to zachowanie należą zarówno do prawa pisanego, jak i zwyczajowego i obowiązują niezależnie od tego, czy konflikt zbrojny jest międzynarodowy, czy nie. Pewne wątpliwości może rodzić użycie taśm jako odznak identyfikujących, ale interpretacja przepisów wskazuje, że spełniają one przesłanki by zostać za nie uznane.

3. Status kombatanta

Od posiadania statusu kombatanta zależy sytuacja prawna danej jednostki w trakcie konfliktu zbrojnego. Status ten przysługuje członkom następujących grup – armii regularnych, oddziałów ochotniczych, sił porządkowych oraz powstań masowych (levee en masse)^[26]. Członkowie sił zbrojnych mają status kombatanta z racji przynależności do sił zbrojnych – choć nadal powinni odpowiednio odróżniać się od ludności cywilnej^[27], to np. brak munduru nie pozbawia ich tego statusu^[28]. Natomiast pozostałe grupy muszą spełniać pewne przesłanki. Co do zasady na czele tych grup musi stać osoba odpowiedzialna za swoich podwładnych oraz musi istnieć system wewnętrznej dyscypliny. Dodatkowo kombatanci muszą przestrzegać w swoich działaniach prawa humanitarnego oraz nosić jawnie broń. Wszystkie wymienione wyżej grupy, pomijając ostatnią, wymagają stosowania odpowiedniego znaku rozróżniającego – musi on być stały i dający się rozpoznać z daleka^[29]. Szczególnym wyjątkiem są jedynie uczestnicy powstań masowych, czyli ludność terytorium niezajętego, która reagując na zbliżające się wojska strony przeciwnej, a nie mając czasu zorganizować się z wymogami art. 1 Regulaminu Haskiego, dobrowolnie chwyta za broń. W stosunku do nich nie jest wymagana również przesłanka „osoby odpowiedzialnej za swych podwładnych”^[30]. Po II wojnie światowej, w świetle Konwencji Genewskich^[31] i następnie PD, partyzanci oraz członkowie ruchów oporu zostali również expressis verbis uznani za członków sił zbrojnych, a więc są postrzegani jako jednostki posiadające status kombatanta.

Kombatantowi przysługuje status jeńca wojennego, jeśli znajdzie się we władzy strony przeciwnej^[32]. Status ten na mocy Trzeciej Konwencji Genewskiej – o traktowaniu jeńców wojennych – zapewnia im szeroką ochronę. W jej zakres wchodzą między innymi zakaz zabijania, naruszania nietykalności cielesnej, okrutnego lub poniżającego traktowania czy nakaz leczenia chorych i rannych^[33]. Jeńca wojennego nie można również sądzić za działanie zgodne z prawem wojennym (tzw. Przywilej kombatanta^[34]), np. zgodne z prawem zabicie kombatanta strony przeciwnej^[35]. Warto zaznaczyć, że w art. 4 tejże konwencji jest powtórzony wymóg noszenia stałego i dającego się z daleka rozpoznać znaku rozpoznawczego – jednakże istnieje pogląd, że w przypadku regularnych sił zbrojnych noszenie umundurowania nie jest wymagane^[36]. Nienoszenie takowych oznak, nawet jeśli legalne, w świetle prawa humanitarnego może skutkować utratą prawa do statusu jeńca wojennego^[37].

W art. 29 Regulaminu Haskiego można odnaleźć definicję szpiega – jest to „osoba, która, działając potajemnie lub pod fałszywymi pozorami, zbiera lub stara się zbierać wiadomości w obrębie działań jednej ze stron wojujących z zamiarem zakomunikowania ich stronie przeciwnej”. Zatem używając munduru lub oznak strony przeciwnej – działając pod fałszywymi pozorami – można uzyskać status szpiega^[38], który jest związany z utratą prawa do statusu jeńca wojennego^[39]. Taka osoba nadal podlega ochronie prawa humanitarnego, ale nie ma przywileju kombatanta – więc może być sądzona przez stronę przeciwną za swoje działania wchodzące w jego zakres, w tym za zabicie kombatanta strony przeciwnej^[40]. O takiej sytuacji można przeczytać w sprawie z 1974 r., kiedy to członkowie egipskich sił zbrojnych, w ubraniach cywilnych, zinfiltrowali terytorium Izraela i dokonali ataku, w konsekwencji czego zostali skazani przez izraelski sąd wojskowy, który odmówił im statusu jeńca wojennego^[41].

Należy jeszcze rozważyć sytuację osób opuszczających statki powietrzne w niebezpieczeństwie – zarówno w sytuacji, kiedy to ich statek powietrzny miał niezgodne z prawem oznaczenia, jak i kiedy używają munduru strony przeciwnej, by uniknąć schwytania – oraz rozbitków okrętów wojennych używających oznaczeń strony przeciwnej. Zaczniemy od regulacji dotyczących wojny powietrznej. Jak już wiemy, używanie oznaczeń strony przeciwnej jest bezwzględnie zakazane, jednakże naruszanie norm prawa międzynarodowego nie pozbawia prawa do statusu jeńca wojennego^[42]. To, czy osoby opuszczające statek powietrzny w niebezpieczeństwie miałyby prawo do tego statusu po wylądowaniu, byłoby rozstrzygane na zasadach dotyczących prawa humanitarnego na lądzie lub na morzu. W takim wypadku, gdyby załoganci nosili mundur strony przeciwnej, np. w celu uniknięcia schwytania, to nie naruszaliby norm prawa międzynarodowego, ale zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami mogłoby być im odmówione prawo do statusu jeńca wojennego. Pewne wątpliwości mogą natomiast wystąpić przy rozważaniach dotyczących wojny morskiej. Na okrętach wojennych załoganci często przebywają przez dłuższy okres – nie zawsze będą oni nosić mundury czy znaki odróżniające. Prawo do statusu jeńca wojennego na morzu jest przyznane szerszemu gronu podmiotów^[43]. Można z tego wnioskować, że w przypadku rozbitków na morzu nie ma znaczenia wymóg noszenia znaku rozpoznawczego – wszyscy ranni i rozbitkowie, którzy wpadną w ręce przeciwnika, stają się jeńcami wojennymi z mocy prawa^[44].

Używając oznak lub mundurów strony przeciwnej, pewne grupy jednostek narażają się na utratę statusu kombatanta. Natomiast wszystkie grupy ryzykują brakiem prawa do statusu jeńca wojennego i szczególnej ochrony z nim związanej. Ponadto, istnieje możliwość bycia uznanym za szpiega.

4. Penalizacja

Nie ulega żadnej wątpliwości, że naruszenia prawa humanitarnego powinny być karane, jednakże na gruncie prawa międzynarodowego nie zawsze się tak dzieje. W myśl PD I państwa są zobowiązane do karania tylko ciężkich naruszeń konwencji genewskich lub protokołów dodatkowych^[45]. To, jaki czyn jest ciężkim naruszeniem, określa art. 85 PD I. Inne naruszenia mają być zwalczane, ale ich karalność nie jest określona wprost^[46]. Wybór sposobu zwalczania jest uprawnieniem dyskrecjonalnym państw. Naruszenie zakazu używania oznak lub mundurów strony przeciwnej z art. 39 ust. 2 nie jest ciężkim naruszeniem. Nie spełnia żadnych przesłanek wymienionych w art. 85.

Mimo to pewne państwa wprowadziły do swoich porządków prawnych penalizację używania mundurów i oznak strony przeciwnej w sposób bezprawny. Doskonałym przykładem jest tutaj Polska i jej kodeks karny. W art. 126 § 2 k.k. znajduje się następujący typ rodzajowy – ten kto w czasie działań zbrojnych posługuje się w sposób niezgodny z prawem flagą państwową lub odznaką wojskową nieprzyjaciela podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Jest to przestępstwo bezskutkowe – penalizowane jest samo działanie, a nie skutek z niego wynikający^[47] – oraz umyślne – zarówno w wariancie zamiaru bezpośredniego, jak i ewentualnego^[48].

Dopiero naruszenie zakazu poprzez zabicie albo dokonanie poważnego uszczerbku na zdrowiu podczas bezprawnego używania munduru lub oznak przeciwnika jest zbrodnią wojenną, a więc występuje obowiązek ścigania i karania takiego rodzaju czynu. Na tym etapie warto odnieść się do konwencji oraz instytucji, jakimi są Statut Rzymski i Międzynarodowy Trybunał Karny (dalej: MTK lub Trybunał). Trybunał ma jurysdykcję wobec osób, które dopuściły się najpoważniejszych zbrodni wagi międzynarodowej i działa według zasady komplementarności – obowiązek ścigania i karania zbrodni w pierwszej kolejności należy do państw, a sam Trybunał wkracza dopiero w momencie, kiedy nie są one w stanie lub nie chcą tego zobowiązania wykonać^[49]. W Statucie Rzymskim enumeratywnie są wymienione zbrodnie, które wchodzą w jurysdykcję materialną Trybunału. Typ rodzajowy, który nas interesuje, znajduje się w art. 8 ust. 2 lit. b tiret vii Statutu Rzymskiego^[50], natomiast szczegółowe znamiona znajdziemy w Elementach Definicji Zbrodni^[51], które są aktem będącym pomocą w wykładni przepisów^[52]. Po pierwsze czyn musi być umyślny^[53], co jest rozumiane jako zamiar – zmierzanie do popełnienia lub zamiar wywołania skutku lub świadomość, że działanie wywoła taki skutek – i świadomość – wiedza, że istnieje określona okoliczność albo że skutek nastąpi w normalnym następstwie zdarzeń. Dodatkowo czyn musiał być popełniony w kontekście konfliktu zbrojnego, a sam sprawca musiał wiedzieć, że on występuje. Ostatnią przesłanką jest bezprawne użycie flagi, oznak lub munduru strony przeciwnej przez sprawcę, który wiedział o bezprawności takiego działania, a jego zachowanie skutkowało śmiercią lub poważnym uszczerbkiem na zdrowiu. Wyżej wymieniona zbrodnia ma charakter przestępstwa skutkowego^[54]. W polskim k.k. nie znajduje się expressis verbis typ rodzajowy penalizujący ten rodzaj zbrodni wojennej, ale w art. 122 § 2 można znaleźć odesłanie do norm prawa humanitarnego – karze podlega, kto w czasie działań zbrojnych stosuje środek walki zakazany przez prawo międzynarodowe.

5. Zakończenie

Używanie mundurów lub oznak strony przeciwnej w trakcie konfliktu zbrojnego jest legalne poza pewnymi sytuacjami, wynikającymi z prawa pisanego i zwyczajowego. Nie może zachodzić w trakcie walki lub przemieszczania się do rejonu walki oraz nie może stanowić aktu wiarołomstwa. Norma ta obowiązuje zarówno w konfliktach międzynarodowych, jak i niemiędzynarodowych. W podobnym brzmieniu ma ona zastosowanie zarówno do wojny lądowej, jak i morskiej, ale w przypadku wojny lotniczej zakaz ten ma charakter bezwzględny. Nawet dozwolone użycie tego środka walki może skutkować poważnymi skutkami prawnymi – można w ten sposób pozbawić się statusu kombatanta, zostać uznanym za szpiega oraz, co wynika również z poprzednich dwóch sytuacji, prawa do statusu jeńca wojennego. Naruszenie ograniczeń prawa humanitarnego dotyczące używania mundurów lub oznak strony przeciwnej nie jest ciężkim naruszeniem konwencji genewskich, ale jeśli skutkuje śmiercią lub poważnym uszczerbkiem na zdrowiu, to stanowi zbrodnię wojenną. Uprawnieniem dyskrecjonalnym państw jest wybór sposobu zwalczania naruszeń, które nie są ciężkie – brak jest wymogu karalności. Używanie mundurów lub oznak strony przeciwnej skutkujące lub zmierzające do zabicia albo poważnego uszczerbku na zdrowiu należy do jurysdykcji rzeczowej Międzynarodowego Trybunału Karnego. W Polsce jest penalizowane w klauzuli ogólnej, zaś bezprawne używanie odznak i mundurów w oddzielnym typie rodzajowym. Opaski i taśmy naramienne kwalifikują się jako odznaki państwowe.

Zdecydowanie ogranicza prawo humanitarne fakt, że nie każde naruszenie Konwencji Genewskich i Protokołów Dodatkowych jest karalne. By wzmocnić siłę prawa humanitarnego, należałoby wprowadzić poprawki, które zobowiązałyby do karania każdego ich naruszenia. Dodatkowo, pozycja Trybunałów Międzynarodowych powinna zostać wzmocniona, a ich kompetencje rozszerzone. Tylko w ten sposób możliwe będzie egzekwowanie odpowiedzialności za naruszenia.