Навігатор з історії України. Русь. Над книжкою працювали Вадим Арістові Галина Качур. Під керівництвом Ярослава Грицака, Видавничий дім “Портал”, Київ 2024, с. 144

Yaroslav Hrytsak, Vadym Aristov, Halyna Kachur, Навігатор з історії України. Русь [Navigator on the History of Ukraine. Rus’], Publishing House “Portal”, Kyiv 2024, pp. 144

Zofia A. Brzozowska

https://orcid.org/0000-0001-5951-3781
University of Lodz
Faculty of Philology
Institute of East European Studies
Department of Literature, Culture and Communication
ul. Pomorska 171/173
90-236 Łódź, Poland
zofia.brzozowska@uni.lodz.pl

Prezentowana publikacja stanowi część ambitnej inicjatywy wydawniczej kijowskiej oficyny „Portal”, której celem jest opracowanie syntetycznego omówienia historii ziem ukraińskich od epok najdawniejszych po czasy współczesne na szerokim tle dziejów powszechnych: Europy i świata. W ramach tego projektu, realizowanego od 2020 r., ma się ukazać łącznie dziesięć niewielkich objętościowo tomów, poświęconych kolejno: erze prehistorycznej, starożytności, tzw. „wiekom ciemnym” (ukr. темнi вiки, którym to pojęciem w odniesieniu do terytorium dzisiejszej Ukrainy można określić epokę od V w. n.e. do początków panowania rodu Rurykowiczów w Europie Wschodniej), Rusi przedmongolskiej (od IX w. do 1240 r.), późnemu średniowieczu, tzw. dobie kozackiej (ukr. козацька доба – czyli czasy istnienia siczy Kozaków zaporoskich i Hetmanatu, XVI–XVIII w.), XIX stuleciu, okresowi od I do II wojny światowej, epoce radzieckiej i współczesnemu, niepodległemu państwu ukraińskiemu. Kierownikiem naukowym inicjatywy jest prof. Yaroslav Hrytsak (ur. 1960 r.) z Uniwersytetu Lwowskiego (Львівський національний університет імені Івана Франка), uznawany obecnie za jeden z największych autorytetów w kwestii historii Ukrainy, autor szeregu prac naukowych i publicystycznych, z których niektóre tłumaczone już były na język polski (por. m.in. Hrycak, 2023). Jak zauważa on w przedmowie do recenzowanego tomu (s. 6–7), celem projektu jest opracowanie serii „nawigatorów”, tj. publikacji plasujących się na pograniczu tekstów naukowych, dydaktycznych i popularyzatorskich, adresowanych zarówno do młodzieży szkolnej i studentów, jak i wszystkich osób zainteresowanych dziejami Ukrainy. Książek, opracowanych przystępnym językiem i w atrakcyjny graficznie sposób, które, nie pretendując do odsunięcia w cień klasycznych podręczników, powinny niejako uzupełniać ich przekaz, porządkując wiedzę czytelników o historii ojczystej. Powstające w ramach serii publikacje (z których każda zostanie przygotowana przez innego autora, specjalistę od konkretnej epoki) mają za zadanie osadzić dzieje ziem ukraińskich w szerokim kontekście historii powszechnej, ale też zaprezentować poszczególne ich etapy w bezstronny, bazujący na krytycznej analizie dostępnego obecnie materiału źródłowego sposób, obalając zadomowione w dotychczasowej historiografii mity i stereotypy, a nade wszystko – wyzwolić ukraińską narrację na temat własnej przeszłości spod wpływu wizji, tworzonych w XVIII–XX w. przez dziejopisów rosyjskich i radzieckich.

Autorem prezentowanego tu tomu, obejmującego okres od narodzin Rusi po jej podbój przez Mongołów w połowie XIII w., jest Vadym Aristov z Narodowej Akademii Nauk Ukrainy w Kijowie (Національна академія наук України), specjalizujący się w badaniach nad dziejami Europy Wschodniej w średniowieczu i piśmiennictwem staroruskim. Komentarze, dotyczące psychologicznych procesów towarzyszących odczytywaniu przekazów historycznych i budowaniu subiektywnych wyobrażeń o przeszłości, przygotowała natomiast Halyna Kachur – znana ukraińska pisarka, tłumaczka i kulturoznawczyni.

Zgodnie z przyjętym założeniem ukazania doby staroruskiej w sposób nowatorski, osadzony w aktualnym stanie badań historycznych, autorzy tomu zakreślili chronologiczne i geograficzne ramy swej narracji w sposób niestandardowy. Jakkolwiek za cezurę końcową prezentowanego w „nawigatorze” okresu obrali, zgodnie z tradycją, datę zdobycia Kijowa przez Mongołów (1240 r.), początki Rusi przesunęli na rok 839, tj. poza legendarną opowieść o „przywołaniu” Ruryka przez plemiona północnosłowiańskie ze Skandynawii (datowaną zwyczajowo na 862 r.), na podstawie najwcześniejszej wzmianki o Rusach, zachowanej w źródle zachodnioeuropejskim (Rocznikach bertyńskich). Ramy geograficzne pracy wyznacza natomiast terytorium Europy Wschodniej, rozumianej jako przestrzeń znajdująca się poza strefą wpływów chrześcijaństwa łacińskiego (s. 16–18). Warto zauważyć, iż jej zachodnią granicę autorzy przesuwają aż na linię Wisły, co nie jest do końca uzasadnione, biorąc pod uwagę fakt, iż położone nad tą rzeką Mazowsze od drugiej połowy X w. wchodziło w skład polskiej monarchii Piastów.

Materiał prezentowany jest w tomie w ujęciu chronologiczno-problemowym. Po części wprowadzającej, w której czytelnik odnajdzie m.in. krótkie omówienie specyfiki materiału źródłowego z epoki (s. 20–22) oraz wyjaśnienie kluczowych dla zrozumienia tematu pojęć „Ruś” i „Rusowie” (s. 26–29), następuje syntetyczny wykład historii Europy Wschodniej w latach 839–1240, podzielony na cztery podokresy: czas rządów pierwszych poświadczonych źródłowo „książąt”, tj. Olega, Igora, Askolda, Dira, Olgi i Światosława (s. 36–43), erę tworzenia się władztwa Rurykowiczów, od panowania Włodzimierza po rok 1036 (s. 44–57), epokę formowania się państwowości staroruskiej, 1036–1125 (s. 58–91) oraz tzw. „dojrzałą Ruś”, 1125–1240 (s. 91–115). W obrębie poszczególnych rozdziałów zamieszczono nie tylko przegląd najważniejszych wydarzeń politycznych i militarnych, ale też nakreślenie zagadnień religijno-kościelnych, społecznych, gospodarczych, prawnych i kulturowych (z zakresu języka, piśmiennictwa, architektury i sztuki). W osobną sekcję wyodrębniono omówienie kontaktów mieszkańców Rusi z ludami stepowymi, tj. Pieczyngami i Połowcami (s. 115–123). Tom zamyka ukazanie przebiegu podboju ziem ruskich przez Mongołów w latach 1237–1241 (s. 123–126).

Warto podkreślić, że swoje rozważania autorzy tomu opierają na analizie bardzo zróżnicowanego materiału źródłowego, obok miejscowych przekazów uwzględniając teksty bizantyńskie, arabskie, zachodnioeuropejskie i – w mniejszym stopniu – skandynawskie, a także rezultaty wykopalisk archeologicznych. Pozwala to na weryfikację i odesłanie do sfery historiograficznych mitów wielu zadomowionych we wcześniejszych syntezach dziejów Rusi sądów. Rozstrzygnięciu ulega zatem m.in. kwestia zasadności „normańskiej” teorii narodzin państwowości staroruskiej (s. 24–26): obecność Skandynawów w Europie Wschodniej została wszak potwierdzona przez rezultaty badań archeologicznych (por. Duczko, 2007). Autorzy jednoznacznie wskazują, że teza o „rozdrobnieniu feudalnym” rzekomo scentralizowanego u swego zarania państwa Rurykowiczów nie znajduje potwierdzenia w materiale źródłowym (s. 14, 64–65), jak też podkreślają, że nie do obronienia jest pogląd o istnieniu jednolitego języka staroruskiego, wspólnego dla wszystkich mieszkańców Rusi i tekstów spisanych na obszarze Słowiańszczyzny Wschodniej w omawianej epoce: językiem piśmiennictwa był tu wszak cerkiewnosłowiański, ewoluujący z biegiem stuleci i nabierający cech różnych lokalnych dialektów (s. 110–113).

W kilku kwestiach warto byłoby jednak, aby twórcy nawigatora w większym stopniu uwzględnili najnowsze ustalenia i propozycje badawcze. Od kilkunastu już lat funkcjonuje w literaturze przedmiotu pogląd, że budowa soboru Sofii – Mądrości Bożej w Kijowie mogła zostać zainicjowana nie przez Jarosława Mądrego, jak tradycyjnie przyjmują autorzy w ślad za wzmianką, zamieszczoną w Powieści minionych lat pod datą AM 6545 / AD 1037 (s. 58, 70), ale jeszcze za rządów księcia Włodzimierza (1011 r.). Świątynię ukończono by natomiast rychło po śmierci tego władcy, tj. w 1018 r., na który to rok wskazywałaby też wprost informacja zawarta w Latopisie nowogrodzkim pierwszym starszej redakcji, pod datą AM 6525 / AD 1017/1018 (Никитенко, 2014: 6–59). Większego zniuansowania wymagałaby też kwestia porównania wschodniosłowiańskich latopisów do zachodnioeuropejskich kronik. Wiele wskazuje na to, iż teksty te stanowią odrębny gatunek średniowiecznej literatury historycznej, zakorzeniony w nurcie bizantyńskich chronografii, wykazujący też wiele cech roczników – były one utworami kompilacyjnymi, spisywanymi przez kilku autorów na przestrzeni wielu dekad (Guimon, 2021). Przykładem, doskonale ilustrującym specyfikę gatunkową latopisu, może być kilkukrotnie przez autorów przywołany (s. 21, 79), najstarszy zachowany staroruski odpis utworu historycznego, tzw. „rękopis synodalny” (ГИМ, Син. 786) z tekstem Latopisu nowogrodzkiego pierwszego starszej redakcji. Nie jest on bowiem jednolitą kopią ukończonego utworu o zamkniętej budowie, lecz konwolutem, będącym efektem pracy kilku osób, sporządzanym w Nowogrodzie Wielkim sukcesywnie w toku XIII i XIV stulecia: fol. 1–118 – ok. 1235 r.; fol. 119–166 – ok. 1331 r.; fol. 167–169 – karty z dodawanymi na bieżąco zapisami z lat 1331–1334, 1337/1338, 1345/1345, 1352/1353, wykonanymi przez czterech różnych skrybów^[1] (Brzozowska, Petrov, 2019: VIII–IX – z odwołaniami do dalszej literatury przedmiotu). Zabytkiem staroruskiego piśmiennictwa, który może zostać uznany za utwór kronikarski, jest natomiast Kronika halicko-wołyńska z XIII w. (Jusupović, 2019; Guimon, 2021: 55–57).

Wyrażone wyżej uwagi mają jednak wyłącznie charakter uzupełniający i w żaden sposób nie umniejszają wartości omawianej tu publikacji. W doskonały sposób porządkuje ona wiedzę na temat Rusi Kijowskiej, a tym samym stanowić może nieocenioną pomoc dla wszystkich osób (uczniów, studentów i pasjonatów historii), które pragną zapoznać się z tym aspektem dziejów średniowiecznej Europy. Jakkolwiek w zamyśle autorów „nawigator” adresowany był do czytelnika ukraińskiego, mam wrażenie, że w tłumaczeniu na języki obce mógłby on zainteresować również odbiorców z innych kręgów językowo-kulturowych.