Niedookreśloność w narracji Władimira Putina na temat konfliktu na Ukrainie

The Vagueness of Vladimir Putin’s Narrative about the Russian-Ukraine Conflict

MichaŁ Jankowicz

https://orcid.org/0000-0002-7787-1491
University of the National Education Commission, Kraków
Faculty of Humanities
Institute of Neophilology
Department of East Slavic Linguistics
ul. Studencka 5
31-116 Kraków, Poland
michal.jankowicz@up.krakow.pl

Wstęp

Władimir Putin w swoich wystąpieniach poświęconych konfliktowi na Ukrainie narzuca własną ocenę i interpretację rzeczywistości oraz nakreśla obraz nadchodzących wydarzeń, istotnych z punktu widzenia prowadzonej polityki. W tym celu wykorzystywane są różnorodne środki językowe, m.in. etykietki, eufemizmy, hiperbole, peryfrazy. W narracji prezydenta wyraźnie uwidacznia się wartościowanie elementów świata wpisujące się w opozycję „swój – obcy”. W opracowaniu przeanalizowane zostało przemówienie Putina z 24 lutego 2022 r., dotyczące rozpoczęcia tzw. specjalnej operacji wojskowej (Putin, 2022), czyli ataku na Ukrainę. Badanie polegało na identyfikacji i opisaniu roli niedookreśloności, stanowiącej jedną z istotniejszych cech współczesnej nowomowy rosyjskich władz.

Nowomowa

W Wielkim słowniku języka polskiego nowomowa definiowana jest jako „język charakterystyczny dla systemu totalitarnego, wyróżniający się szablonowością, schematyzacją, zubożeniem słownictwa, występowaniem sloganów itp., służący manipulacji oraz celom ideologicznym i propagandowym” (Wielki słownik języka polskiego, 2017). Elementy nowomowy są jednak obecne również w innych systemach politycznych, m.in. w systemie autorytarnym czy neototalitarnym^[1]. W szczególności odnaleźć można je w wypowiedziach Władimira Putina.

Michał Głowiński ujmuje nowomowę jako quasi-język. Jak zauważa, „zagarnia ona pod swoje władanie wszystkie poziomy języka: od intonacji do reguł budowy wypowiedzi, od fonetyki do retoryki; jej działanie najpełniej jednak wyraża się na poziomie słownictwa i frazeologii” (Głowiński, 2009: 15). Ze względu na swe uniwersalne ambicje nowomowa dąży do podporządkowania sobie pozostałych obszarów języka, narzucając zespół form, określoną frazeologię i wyznaczając preferencje w zakresie doboru leksyki (Głowiński, 2009: 15). Do podstawowych cech wyróżniających nowomowę Głowiński zalicza jednowartościowość, syntezę i współistnienie elementów pragmatycznych i rytualnych, magiczność oraz arbitralność (Głowiński, 2009: 12–14).

Niedookreśloność

Niedookreśloność występująca w nowomowie w znacznym stopniu wynika z jej najistotniejszej właściwości, jaką jest jednowartościowość, narzucanie wyraźnego znaku wartości^[2]. Wszechobecna ocena nie podlega zakwestionowaniu. W dychotomicznych podziałach to znak wartości zdaje się górować na semantyką. W efekcie znaczenia mogą być nieostre i niejasne, a ocena wyrazista i jednoznaczna. Powstaje zatem zjawisko tzw. luźnej semantyki, w którym znaczenie zostaje podporządkowane ocenie (Głowiński, 2009: 12).

Niedookreśloność w nowomowie wynika również z obecności w niej elementów języka ezopowego, zawoalowanego, wyrażającego znaczenie nie wprost, wymagającego od odbiorcy przeprowadzenia wnioskowania. Jak zauważa Głowiński, takiego rodzaju język może być stosowany, gdy władza chce zakomunikować społeczeństwu to, czego dobitnie sformułować nie chce lub nie może (Głowiński, 2009: 23). Będą to więc zazwyczaj sytuacje niewygodne dla rządzących, o których korzystniej jest mówić w sposób oględny.

Tendencja do unikania bezpośrednich nominacji elementów rzeczywistości w nowomowie skutkuje wykorzystaniem licznych peryfraz. Peryfrazy umożliwiają łatwe wyrażenie oceny, a ich użycie prowadzi do dominacji wartościowania nad semantyką w wypowiedzi. Świat przedstawiany w nowomowie jest więc już wstępnie zinterpretowany, obdarzony wachlarzem z góry narzuconych cech.

Niedookreśloność (rozproszenie znaczeń), stanowiąca jedną z najistotniejszych cech radzieckiej nowomowy, daje się zaobserwować również w języku, którym posługują się władze współczesnej Rosji. Przejawia się ona zarówno na płaszczyźnie semantycznej, jak i referencyjnej. Odbiorca nie zawsze jest w stanie jednoznacznie stwierdzić, na jaki dokładnie obiekt czy działanie wskazuje nadawca w swoich komunikatach^[3].

Niedookreśloność w narracji Putina

Niedookreśloność, będąca jedną z najistotniejszych właściwości nowomowy, zauważalna jest w przemówieniu Putina z 24 lutego 2022 r. poświęconemu rozpoczęciu tzw. specjalnej operacji wojskowej. Wystąpienie prezydenta było transmitowane m.in. w kanałach rosyjskiej telewizji państwowej oraz w Internecie. Dane przemówienie stanowi jedną z najważniejszych wypowiedzi o charakterze propagandowym dotyczącą konfliktu na Ukrainie. Jako tekst, w którym prezydent FR legitymizuje podejmowane działania militarne, było ono szeroko komentowane w środkach masowego przekazu, również zagranicą. W omawianym przemówieniu Putin określa tło historyczne oraz przyczyny interwencji zbrojnej wymierzonej przeciwko Kijowowi, a także przedstawia ogólne cele operacji.

Rozproszenie znaczeń może przybierać różne formy. W analizowanym przemówieniu wykorzystywane są m.in. ogólnikowe, enigmatyczne sformułowania o ubogiej treści, np. решительные и незамедлительные действия (określenie rozpoczęcia inwazji na Ukrainę).

Обстоятельства требуют от нас решительных и незамедлительных действий.

W przytoczonym fragmencie odbiorca nie jest w stanie wskazać do czego konkretnie odnosi się rzeczownik обстоятельства, użyty w kontekście przyczyny interwencji zbrojnej. Celem wypowiedzi nie jest bowiem przedstawienie informacji o rzeczywistych motywach działań, a wytworzenie wśród odbiorców poczucia zagrożenia, a co za tym idzie przekonanie do zasadności ataku na Ukrainę.

Podobnie niedookreśloność uwidacznia się w sposobie użycia rzeczownika ситуация, który w połączeniu z wartościującymi przysłówkami w stopniu wyższym (хуже, опаснее) i wyrazem всё wykorzystywany jest do wykreowania obrazu bliżej niesprecyzowanego, ale narastającego zagrożenia.

Уже сейчас, по мере расширения НАТО на восток, ситуация для нашей страны с каждым годом становится всё хуже и опаснее.

Z kolei w części przemówienia skierowanej do odbiorców spoza Rosji Władimir Putin ostrzega ich przed bliżej niezidentyfikowanymi działaniami Kremla, które mają wywoływać lęk. Celem użycia rozbudowanej, acz ogólnikowej peryfrazy (такие последствия, с которыми вы в своей истории ещё никогда не сталкивались) jest jedynie zastraszenie adresatów wypowiedzi, nie zawiera ona żadnej konkretnej informacji na temat ewentualnej odpowiedzi Rosji.

Кто бы ни пытался помешать нам, а тем более создавать угрозы для нашей страны, для нашего народа, должны знать, что ответ России будет незамедлительным и приведёт вас к таким последствиям, с которыми вы в своей истории ещё никогда не сталкивались.

Podobnie nieokreślona nominacja wroga (силы) uzupełniana jest przez wartościującą peryfrazę, zawierającą sformułowania o negatywnym wydźwięku (совершить госпереворот, захватить власть).

[…] силы, которые в 2014 году совершили на Украине госпереворот, захватили власть и удерживают её с помощью, по сути, декоративных выборных процедур.

Wyrazistym przykładem niedookreśloności w języku Władimira Putina jest częste użycie zamiast bezpośredniej nominacji przeciwnika peryfraz zawierających konstrukcje z zaimkiem wskazującym ‘тот, кто…’. W takich sformułowaniach uwypuklana jest ocena, a poszczególne elementy rzeczywistości zostają zinterpretowane zgodnie z intencją nadawcy. Nazwa wroga zastępowana jest zazwyczaj peryfrazami opisującymi jego działanie, zachowanie, wartościowane negatywnie. Są to odpowiednio:

• imperialistyczna postawa przeciwników:

[…] нормы международного права […] стали мешать тем, кто объявил себя победителем в холодной войне.

Те, кто претендуют на мировое господство, публично, безнаказанно и, подчеркну, без всяких на то оснований объявляют нас, Россию, своим врагом.

• brak poszanowania dla interesów innych krajów, nadużywanie silnej pozycji na arenie międzynarodowej:

Но нет – состояние эйфории от абсолютного превосходства, своего рода современного вида абсолютизма, да ещё и на фоне низкого уровня общей культуры и чванства тех, кто готовил, принимал и продавливал выгодные лишь для себя решения.

• traktowanie Ukrainy jako własnej strefy wpływów, narzędzia oddziaływania na Rosję:

Они [сегодняшние события – MJ] связаны с защитой самой России от тех, кто взял Украину в заложники и пытается использовать её против нашей страны и её народа.

• nacjonalistyczna ideologia^[4]:

В 2014 году Россия была обязана защитить жителей Крыма и Севастополя от тех, кого вы сами [граждане Украины – MJ] называете «нациками».

• zbrodnie wojenne:

И для этого мы будем стремиться к […] преданию суду тех, кто совершил многочисленные кровавые преступления против мирных жителей, в том числе и граждан Российской Федерации.

• ewentualne przyszłe wsparcie strony ukraińskiej w zainicjowanym przez Moskwę konflikcie:

Теперь несколько важных, очень важных слов для тех, у кого может возникнуть соблазн со стороны вмешаться в происходящие события.

Sformułowania z zaimkiem тот, występującym zazwyczaj w liczbie mnogiej w połączeniach typu ‘те, кто (что-то делают)’ (pol. ci, którzy [coś robią]) stanowią peryfrazy stosowane w przemówieniu Putina jako nominacje wrogów Kremla. Przeciwnikom przypisywane są rozmaite negatywne działania, jednak nie zostają oni nazwani wprost np. przy pomocy rzeczowników. Tego rodzaju nominacje stanowią tym samym oskarżenia wysuwane pod adresem wrogów; przy pomocy peryfraz tego typu kreowany jest negatywny obraz przeciwników. Rozbudowane wyrażenia odnoszą się odpowiednio do następujących desygnatów:

• krajów wspierających proces integracji europejskiej Ukrainy i jej przyszłe członkowstwo w NATO (тех, кто взял Украину в заложники и пытается использовать её против нашей страны и её народа);
• potencjalnych sojuszników Ukrainy podczas wojny (тех, у кого может возникнуть соблазн со стороны вмешаться в происходящие события);
• mocarstw, krajów imperialistycznych, utożsamianych przez Putina głównie z USA (те, кто претендуют на мировое господство);
• żołnierzy ukraińskiej armii i formacji paramilitarnych przedstawianych jako zbrodniarze wojenni (те, кто совершил многочисленные кровавые преступления);
• USA przedstawianych jako czołowy beneficjent prowadzonej polityki międzynarodowej (те, кто готовил, принимал и продавливал выгодные лишь для себя решения; тем, кто объявил себя победителем в холодной войне);
• ukraińskich nacjonalistycznych organizacji i przede wszystkim popierających je, zdaniem Kremla, władz Ukrainy (те, кого вы сами называете «нациками»).

Taki sposób określania przeciwnika ma na celu wprowadzenie jego negatywnej oceny, wykreowanie obrazu, w którym oponent jest postacią jednoznacznie złą. Jednocześnie Putin unika bezpośrednich nominacji, nie określa ściśle, do kogo odnoszą się użyte słowa, tym samym pozostawiając sobie możliwość późniejszego doprecyzowania referencji w zależności od politycznej koniunktury.

Jak zauważa Jerzy Bralczyk, w celu zjednania odbiorcy w tekstach propagandowych wykorzystywane są również określenia uogólniające (Bralczyk, 2007: 38–40). Porozumiewawcze uogólnienia, celowe niedopowiedzenia mogą być stosowane ze względu na sugerowany w ten sposób związek między odbiorcą i nadawcą. Tak określane zjawiska odbiorcy łatwo identyfikują ze względu na wspólny z nadawcą zasób wiedzy (Bralczyk, 2007: 38–40).

Wyrazy takie jak некоторый w tekstach propagandowych odsyłają niekiedy do łatwo rozpoznawalnych przez odbiorcę, lecz ujmowanych ogólnikowo, elementów rzeczywistości, nie nazywając desygnatów wprost. Przykładowo w przytoczonym poniżej fragmencie sformułowanie некоторые западные коллеги oznacza przeciwników polityki Putina ze świata zachodniego, władze USA i innych krajów NATO. Prawidłowe odczytanie referencji umożliwia znajomość kontekstu (wyraz события, choć ogólnikowy, odwołuje się do omawianych wcześniej przez Putina bombardowań Jugosławii przez siły Sojuszu Północnoatlantyckiego, a zatem określenie некоторые западные коллеги oznacza przywódców krajów NATO).

[…] некоторые западные коллеги не любят вспоминать те события [бомбардировки Югославии силами НАТО – MJ], а когда мы говорим об этом, предпочитают указывать не на нормы международного права, а на обстоятельства, которые трактуют так, как считают нужным.

Ponadto użycie wyrazu некоторые pozwala przewidywać, że w tekście zawarta będzie negatywna informacja (Bralczyk, 2007: 42). Wypowiedzi takie zawierają więc ocenę (w omawianym fragmencie pejoratywne wartościowanie działań liderów państw NATO).

Rozproszenie znaczeń widoczne jest również w sposobie użycia hiperbol, wykorzystywane są bowiem wyrazy o ogólnikowej (ubogiej) treści, ale o silnym nacechowaniu (np. трагические события – seria protestów w Kazachstanie, кошмар – działania władz Ukrainy, które następnie zostają określone jako геноцид, czy трагедия i гуманитарная катастрофа – sytuacja ludności cywilnej w krajach arabskich, m.in. w Libii podczas amerykańskiej interwencji).

[…] [Казахстан] столкнулся с трагическими событиями, с вызовом своей государственности и целостности.

Необходимо было немедленно прекратить этот кошмар – геноцид в отношении проживающих там миллионов людей […].

[…] страна [Ливия] погрузилась в гуманитарную катастрофу, в пучину не прекращающейся до сих пор многолетней гражданской войны.

Трагедия, на которую обрекли сотни тысяч, миллионы людей не только в Ливии, но и во всём этом регионе, породила массовый миграционный исход из Северной Африки и Ближнего Востока в Европу.

Co istotne, w wypowiedzi Władimira Putina, nawet jeśli wyraz użyty jako hiperbola posiada stosunkowo bogatą treść (np. геноцид – pol. ludobójstwo – ‘polityka, która stwarza niekorzystne warunki społeczne, gospodarcze itp. warunki sprzyjające unicestwieniu lub degradacji określonej narodowej, etnicznej, rasowej lub religijnej grupy osób’^[5]), to dominować w nim będzie konotacja. Przykładowo słowo геноцид wśród Rosjan będzie miało asocjacje semantyczne związane głównie z okrucieństwem nazistowskich Niemiec w stosunku do Żydów. Wyolbrzymieniu podlegają rzekome negatywne działania przeciwnika (геноцид), niekorzystny stan, do którego miał on doprowadzić (трагедия, катастрофа). Taki sposób przedstawiania rzeczywistości wpisuje się w założenia tzw. kwadratu ideologicznego T. van Dijka, zgodnie z którym należy:

• Wyrażać / akcentować pozytywne informacje o Nas.
• Wyrażać / akcentować negatywne informacje o Nich.
• Ukrywać / osłabiać pozytywne informacje o Nich.
• Ukrywać / osłabiać negatywne informacje o Nas (van Dijk, 1998: 267).

Relatywizacji poprzez wyolbrzymienie w wypowiedzi Putina podlega również czas. Przykładowo toczący się przez osiem lat (2014–2021) konflikt w Donbasie zostaje określony jako бесконечно долгих восемь лет (pol. nieskończenie długie osiem lat).

Восемь лет, бесконечно долгих восемь лет мы делали всё возможное, чтобы ситуация была разрешена мирными, политическими средствами.

W niektórych fragmentach wypowiedzi Putina ogólnikowo nazywana jest sama Ukraina, wykorzystywane są bowiem sformułowania takie jak прилегающие к нам территории, наши исторические территории, których użycie uwidacznia protekcjonalne podejście Kremla do sąsiedniego kraju, lekceważenie integralności danego państwa.

Лидерство в этой области [оборонных технологий – MJ] переходит и будет переходить из рук в руки, а вот военное освоение прилегающих к нашим границам территорий, если мы позволим это сделать, останется на десятилетия вперёд, а может, и навсегда и будет создавать для России постоянно нарастающую, абсолютно неприемлемую угрозу.

Проблема в том, что на прилегающих к нам территориях, – замечу, на наших же исторических территориях, – создаётся враждебная нам «анти-Россия», которая поставлена под полный внешний контроль, усиленно обживается вооружёнными силами натовских стран и накачивается самым современным оружием.

Tego rodzaju sposób nazywania terytorium można również rozpatrywać jako przykład użycia języka ezopowego. W celu usprawiedliwienia własnych działań, Putin mówi ogólnie o zagrożeniach na „sąsiadujących terytoriach”, „historycznych terytoriach”, powstrzymując się od zakomunikowania expresis verbis, o jakie dokładnie tereny chodzi, unikając użycia nazwy Ukraina. Umiejętne operowanie kategorią bliskości („niebezpieczeństwa dotyczą naszych terenów”) pozwala wykreować obraz rzeczywistości, w którym operacja na Ukrainie nie jest przedstawiana jako inwazja na suwerenny kraj, a ochrona własnych ziem, co najwyżej „strefy buforowej przy granicy”.

Putin w swoich wypowiedziach w celach perswazyjnych wykorzystuje również kwantyfikatory (wyrażenia kwantyfikujące). Stosowane są one w celu dokonywania uogólnień oraz jako środek wyolbrzymienia. Ponadto, jak zauważa Aleksander Kiklewicz, „z pragmatycznego punktu widzenia kwantyfikacja ogólna występuje w języku naturalnym jako swego rodzaju stora, za pomocą której zasłania się okno na świat” (Kiklewicz, 2006: 176). Kwantyfikatory mogą więc pełnić funkcję kryptoreferencyjną, „zatuszowywać rzeczywistość”. Są one szeroko wykorzystywane w tekstach propagandowych i nowomowie (Kiklewicz, 2006: 176). Użycie zaimków kwantyfikujących może wynikać z chęci „ucieczki przed referencją”. Jak zaznacza Kiklewicz, we współczesnej komunikacji obserwowana jest tendencja do uproszczenia językowego i tekstowego modelu świata, minimalizacji funkcji i relacji zachodzących w tym modelu, usunięcia z wypowiedzi informacyjnych „drobiazgów” (Kiklewicz, 2006: 175). Taki przejrzysty obraz rzeczywistości narzuca w swoim wystąpieniu Putin, używając kwantyfikatorów ogólnych все, везде. Dany zabieg pozwala jednocześnie uniknąć bezpośredniej nominacji. Kwantyfikatory ogólne są wykorzystywane również w celu wykreowania bezalternatywnego obrazu rzeczywistości, wpisującego się w bipolarną opozycję „swój – obcy” obecną w narracji Kremla. Zgodnie z tym dychotomicznym podziałem przedstawiana jednoznacznie pozytywnie Rosja „zapewnia prawo i wolność wyboru wszystkim, kto tego chce”, „jej władze są przygotowane na wszystko, podjęły wszystkie konieczne decyzje”, natomiast na przeciwległym biegunie sytuują się oponenci Kremla, bowiem, jak konstatuje Putin, „wszędzie, gdzie ingerował Zachód rozwijał się terroryzm i ekstremizm”.

Вообще складывается впечатление, что практически везде, во многих регионах мира, куда Запад приходит устанавливать свой порядок, по итогам остаются кровавые, незаживающие раны, язвы международного терроризма и экстремизма.

В основе нашей политики – свобода, свобода выбора для всех самостоятельно определять своё будущее и будущее своих детей.

И мы считаем важным, чтобы этим правом – правом выбора – могли воспользоваться все народы, проживающие на территории сегодняшней Украины, все, кто этого захочет.

Все необходимые в этой связи [потенциальный ответ РФ на вмешательство других стран – MJ] решения приняты.

Przywołane sposoby użycia leksemów kwantyfikujących prowadzą do wytworzenia efektu hiperbolizacji. Tym samym w wypowiedzi naruszana jest maksyma jakości Grice’a, gdyż stwierdzenia nie są poparte dowodami.

Wykorzystanie leksemów kwantyfikujących никто, ничто, никогда w badanym wystąpieniu może służyć realizacji różnorodnych celów, w szczególności:

• wzmocnieniu negacji wszelkich działań wartościowanych ujemnie, o które mogliby oskarżać władze Rosji polityczni przeciwnicy:

  Мы никому и ничего не собираемся навязывать силой.

• podkreśleniu braku realizacji działań przez innych:

  Напомню, что ни при создании СССР, ни после Второй мировой войны людей, проживавших на тех или иных территориях, входящих в современную Украину, никто никогда не спрашивал о том, как они сами хотят обустроить свою жизнь.

• uwypukleniu trwałości własnych deklaracji:

  Мы помним это [историю борьбы с терроризмом на Кавказе – MJ] и никогда не забудем.

  wzmocnieniu negacji ewentualnych działań wartościowanych pozytywnie przypisywanych przeciwnikom:

  [крайние националисты и неонацисты – MJ] никогда не простят крымчанам и севастопольцам их свободный выбор – воссоединение с Россией.

Hiperbolizacja występuje również w wyrażeniach zawierających liczebniki, zazwyczaj o okrągłych i (lub) wysokich wartościach, takich jak тысяча, миллион. Z uwagi na stosowane w tekstach manipulacje semantyczne występują one w zmodyfikowanych znaczeniach. Jak zauważa Kiklewicz, „wyrażenia z hiperbolizacją liczebników głównych można interpretować jako metafory wielkiej nieokreślonej ilości” (Kiklewicz, 2006: 188).

Z uwagi na nieprecyzyjny i abstrakcyjny charakter wyrazów frekwencyjnych nadawca, dążąc do przedstawienia bardziej uchwytnego obrazu ilości, może użyć liczb okrągłych, mocniej oddziaływujących na wyobraźnię odbiorcy. W poniższym przykładzie dużą ilość podkreśla dodatkowo powtórzenie liczebników o wysokich wartościach (сотни тысяч, миллионы).

Трагедия, на которую обрекли сотни тысяч, миллионы людей не только в Ливии, но и во всём этом регионе, породила массовый миграционный исход из Северной Африки и Ближнего Востока в Европу.

Podobnie jak zaimki uogólniające, nazwy liczb okrągłych implikują często pozorne prawdopodobieństwo, oparcie stwierdzeń na dowodach czy uzasadnienie przekazywanej informacji (Kiklewicz, 2006: 190).

Zakończenie

Prezydent Rosji w swoim wystąpieniu poświęconym rozpoczęciu tzw. specjalnej operacji wojskowej na Ukrainie kreuje zideologizowany obraz rzeczywistości poprzez użycie różnorodnych środków językowych. Niedookreśloność (rozproszenie znaczeń) stanowi jedną z istotniejszych cech nowomowy, której elementy widoczne są w wypowiedziach Putina. Obecne w tekście rozproszenie znaczeń w znacznym stopniu warunkowane jest najważniejszą właściwością nowomowy – jednowartościowością. Podporządkowanie semantyki ocenie sprawia, że w wypowiedziach ważniejsze od znaczenia słów stają się wartościowanie i narzucenie określonej interpretacji rzeczywistości.

Jak zauważa Głowiński, nowomowa jest „swego rodzaju metajęzykiem stanowiącym komentarz do wszelkiego rodzaju innych języków” (Głowiński, 2016: 206–207). Jest ona więc w pewnym sensie swoistym przekładem. W tym quasi-języku z niedookreślonych pojęć wyłaniają się nowe, zmodyfikowane znaczenia. Niedookreśloność w nowomowie Putina zauważalna jest w następujących zabiegach:

• stosowaniu wyrazu o ogólnikowym znaczeniu oraz jego dookreśleniu poprzez dodanie atrybutu (również o ogólnej semantyce), w którym dominuje komponent wartościujący;
• unikaniu bezpośredniego nazywania wroga, uwypukleniu jego negatywnych działań poprzez użycie ogólnikowej nominacji w połączeniu z peryfrazą;
• użyciu zamiast bezpośredniej nominacji przeciwnika peryfraz zawierających konstrukcje z zaimkiem wskazującym ‘тот, кто…’;
• użyciu wyrazów takich jak некоторый, które odsyłają do łatwo rozpoznawalnych przez odbiorcę, lecz ujmowanych ogólnikowo elementów rzeczywistości, bez nazywania desygnatów wprost;
• użyciu hiperbol, wyrazów o ubogiej treści, lecz silnym nacechowaniu;
• stosowaniu języka ezopowego;
• wykorzystaniu kwantyfikatorów ogólnych (везде, все) w celu wytworzenia efektu hiperbolizacji;
• wykorzystaniu leksemów kwantyfikujących никто, ничто, никогда;
• stosowaniu liczb okrągłych w celu hiperbolizacji, wykreowania bardziej uchwytnego obrazu rzeczywistości (np. Трагедия, на которую обрекли сотни тысяч, миллионы людей).