Sprawozdanie z X dobrzyckiej konferencji naukowej, Muzeum Ziemiaństwa w Dobrzycy Zespół Pałacowo-Parkowy, 4–6 września 2025 r.

Report on the 10th Scientific Conference of Dobrzyca, Museum of the Landed Gentry in Dobrzyca – Palace and Park Complex, September 4–6, 2025

Stanisław Borowiak^*

Muzeum Ziemiaństwa w Dobrzycy Zespół Pałacowo-Parkowy • Museum of the Landed Gentry in Dobrzyca – Palace and Park Complex

Muzeum Ziemiaństwa w Dobrzycy od szeregu lat udostępnia swoje podwoje szerokiemu kręgowi badaczy, historyków, archiwistów, muzealników, edukatorów, społeczników, przedstawicieli organizacji zrzeszających potomków ziemian oraz indywidualnym przedstawicielom tego środowiska – słowem wszystkich, którzy stawiają sobie za cel kultywowanie różnorodnego dziedzictwa warstwy ziemiańskiej i znają potrzebę pogłębionych debat na ten temat. Problematyce tej poświęcony jest cykl spotkań, odbywający się pod nazwą Dobrzyckiej Konferencji Naukowej, rozwijany od 2015 r. z inicjatywy ówczesnego dyrektora muzeum – Wiesława Kaczmarka – początkowo w formacie jedno-, następnie dwu-, a od 2024 r. trzydniowym i dopełniony dwiema seriami publikacji pokonferencyjnych^[1]. W dniach 4–6 września 2025 r. w murach dobrzyckiego pałacu odbyła się jubileuszowa, X edycja, tej konferencji, wzorem edycji poprzednich podzielona na dwa bloki tematyczne.

Otwierający obrady blok „Muzeum i edukacja. Problemy, wyzwania, szanse” to pierwsze od wielu lat odejście od problematyki poświęconej bezpośrednio ziemiaństwu lub muzeom-rezydencjom ziemiańskim na rzecz szerszej dyskusji poświęconej wyzwaniom związanym z edukacją muzealną – niezmiernie istotnym także z punktu widzenia wszelkich przedsięwzięć nawiązujących do ziemiańskiego dziedzictwa. Wygłaszane w jego ramach 2 września br. referaty organizatorzy podzielili na trzy panele.

Na pierwszy z nich, zatytułowany „Ogólne wyzwania związane z przygotowaniem oferty edukacyjnej we współczesnych instytucjach muzealnych”, składały się wystąpienia Pauliny Szulist-Płucieniczak (Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie): „Edukacja muzealna – standardy, metody i narzędzia”, dr Agaty Wołkowskiej-Wolskiej (Fundacja im. Zofii i Jana Włodków): „Między edukacją a popularyzacją. Wstępne rozpoznanie działalności muzeów odwołujących się do dziedzictwa ziemiaństwa i szlachty”, Mikołaja Mikołajczyka (Muzeum Okręgowe Ziemi Kaliskiej): „Ambitne, popularne czy praca u podstaw? Współczesne problemy upowszechniania kultury” oraz Marty Dardzińskiej (Muzeum Pana Tadeusza. Zakład Narodowy im. Ossolińskich): „Rekonstrukcja historyczna jako atrakcyjna forma edukacji o historii”.

W panelu drugim, odbywającym się pod hasłem „Dzieci, dorośli, seniorzy – Wokół oferty dla różnych grup odbiorców”, swoje referaty wygłosili: Rafał Slaski (Fundacja im. Zofii i Jana Włodków): „Lokalna historia jako katalizator udziału młodzieży szkolnej w konkursie <<Ziemianie polscy XX wieku>>’’, Aleksandra Czarny (Muzeum Narodowe w Poznaniu): „Edukacja muzealna skierowana do pokolenia Z i Alpha: wyzwania i możliwe strategie”, Dominika Bazaniak (Wielkopolskie Muzeum Niepodległości): „<<Edukacja historyczna? Z muzeum to możliwe!>>” – Doświadczenia i praktyki Muzeum Powstania Wielkopolskiego 1918–1919”, Michał Makowski (Muzeum Zamkowe w Pszczynie): „Muzeum Zamkowe w Pszczynie w idei Trzeciego Miejsca”.

Ostatni, zamykający pierwszą część konferencji i zwieńczony dłuższym blokiem dyskusyjnym, panel – „Obowiązek, udogodnienie czy standard? O ofercie kulturalno-edukacyjnej dla osób ze szczególnymi potrzebami” – złożony był z wystąpień dr Marioli Olejniczak (Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy): „Z myślą. Nie z obowiązku. Projektowanie kultury wrażliwej. Standardy dostępności jako narzędzie zmiany społecznej”, Ewy Tomaszewskiej (Muzeum Okręgowe w Lesznie): „Zapraszamy do Muzeum. Po prostu. Projekt poszerzający dostępność oferty Muzeum Okręgowego w Lesznie”, Marty Kłak-Ambrożkiewicz (Dom Jana Matejki – oddział Muzeum Narodowego w Krakowie): „Koncepcja muzeum – pomnika, a wyzwania współczesnej edukacji. Projekty szczególne” (wystąpienie wygłoszone online) oraz Jakuba Kaźmierczaka (Firma Dotknij Druk): „Jak dotknąć kultury? Przykładowe rozwiązania i realizacje pomocy edukacyjnych dla osób niewidomych i słabowidzących”.

Druga część konferencji, realizowana po raz kolejny w obszerniejszej niż kiedyś dwudniowej formule (5–6 września br.), dzieliła tytuł i bezpośrednio związana była z eksponowaną w dobrzyckim pałacu wystawą czasową – „Dziecko w rodzinie ziemiańskiej”^[2] oraz wydanymi w jej ramach dwoma katalogami^[3], z których obszerniejszy – autorstwa uznanego badacza problematyki ziemiańskiej, prof. Witolda Molika z Poznania, zawierający m.in. szeroko ukazany stan badań na przykładzie Wielkopolski – pomyślany był jako punkt wyjścia do dalszej dyskusji.

Prof. Molik był także autorem referatu („Problemy, źródła, trudności badania nad dzieckiem w rodzinie ziemiańskiej w XIX i poł. XX w.”) rozpoczynającego tę część konferencji. Pierwszy panel, poświęcony został, obok stanu badań, także zagadnieniom kultury materialnej związanej z dzieckiem ziemiańskim. W jego ramach swoje wystąpienia wygłosili również: dr Aldona Cholewianka-Kruszyńska (Muzeum – Zamek w Łańcucie): „Pokoje dziecięce w polskich dworach i pałacach w XIX i pocz. XX wieku jako element wychowania, opieki i edukacji dzieci”, Marek Sosenko (Kraków): „Budowa kolekcji zabawek rodziny Sosenków i zagadnienia dokumentacji bieżącej i historycznej” oraz dr Tomasz Adam Pruszak (Narodowy Instytut Dziedzictwa): „Ubiór dziecięcy i młodzieżowy w okresie międzywojennym w kręgu ziemiaństwa polskiego”.

Panel drugi, poświęcony zagadnieniom wychowania dzieci w rodzinach ziemiańskich, otwierał referat prof. dr. hab. Romana Jurkowskiego (Uniwersytet Warmińsko-Mazurski): „Dzieci <<pokolenia klęski>> i ich wychowanie we dworach i pałacach kresowych po 1863”, po którym nastąpiły jeszcze wystąpienia: prof. dr. hab. Tadeusza Epszteina (Instytut Historii PAN): „Jak dyscyplinowano dzieci w domach ziemiańskich w Polsce w XIX i XX w.?”, dr Iwony Długoń (Biblioteka Ks. Czartoryskich, Muzeum Narodowe w Krakowie): „Wymarzony wychowawca młodzieży czy apodyktyczny autorytet. Witold Leon Czartoryski (1864–1945) i jego koncepcje wychowawcze”, prof. dr hab. Wiktorii Kudeli-Świątek (Uniwersytet KEN, Kraków): „Między obowiązkiem a dziedzictwem. Wychowanie dzieci ziemiańskich w świetle <<Rad dla wnuków i wnuczek>> Karola Brzozowskiego (ok. 1850) oraz Marka Fijałkowskiego (Muzeum Okręgowe im. St. Staszica w Pile): „Wychowanie dzieci w rodzinie Światołdycz-Kisielów z majątku Poleś na Litwie w II połowie XIX w. na podstawie pamiętników Heleny z Kisielów Klottowej”.

Panel trzeci – „Edukacje, szkoły, pensje”, który zajął obrady po południu 5 września i rankiem 6 września – tworzyły kolejno referaty: Joanny Strońskiej-Przybyły (Muzeum Zamkowe w Pszczynie): „Dom poza domem dla synów polskich rodzin arystokratycznych i ziemiańskich – jak z wizji Wacława Iwanowskiego i tradycji Radziwiłłów narodził się internat w Pszczynie”, dr Haliny Nocoń (Pszczyna): „Być dobrym Polakiem i ziemianinem – Edukacja synów wielkopolskich ziemian w prywatnym internacie w Pszczynie w okresie międzywojennym”, prof. dr hab. Katarzyny Kabacińskiej-Łuczak (Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu) i Katarzyny Męczyńskiej (Muzeum Narodowe w Poznaniu): „Ziemianki na pensjach poznańskich od połowy XIX wieku do początków XX wieku, czyli jak nie dostać patentu na staropanieństwo”, Magdaleny Knapowskiej (Muzeum Narodowe w Poznaniu): „Skarb z walizeczki, czyli klasztorna edukacja Romy Broekere”, Katarzyny Gieszczyńskiej-Nowackiej (Muzeum Narodowe w Poznaniu): „Międzyzaborowe drogi podlaskiego szlachcica czyli o tym czego hrabia Ciecierski w Poznaniu szukał” oraz dr Aliny Kucharskiej (Biblioteka Uniwersytecka w Poznaniu): „<<Zalecam tę książkę Witołdkowi…>>. Lektury najmłodszych mieszkańców objezierskiego pałacu ze zbiorów Pracowni Regionalnego Zasobu Bibliotecznego Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu”.

Obrady konferencji zamknął ostatni – przekrojowy panel złożony z wystąpień prof. dr. hab. Mariusza Kulika (Instytut Historii PAN): „Polska młodzież ziemiańska w rosyjskich szkołach wojskowych w XIX i na początku XX wieku” oraz dr. Marcina Chorązkiego (Fundacja im. Zofii i Jana Włodków): „Edukacja dzieci i młodzieży ziemiańskiej po zakończeniu II wojny światowej na wybranych przykładach”.

Interesujące również były obszerne panele dyskusyjne odbywane po obradach 5 i 6 września – zostaną one streszczone w tomie pokonferencyjnym, którego edycja planowana jest na II kwartał 2026 r. Organizatorzy mają nadzieję, że znajdą się w nim również wystąpienia Mikołaja Pietraszaka Dmowskiego (Fundacja Raczyńskich) i prof. dr. hab. Jarosława Kity (Uniwersytet Łódzki), których wygłoszenie było przewidziane w planie konferencji, lecz ze względów losowych nie doszło do skutku.