Eksport produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie z Wielkiej Brytanii w latach 2000–2023

Aleksandra Szarek-Piaskowska ^*

Exports of High Technology Manufactures from United Kingdom in 2000–2023

1. Wprowadzenie

W XXI w. Wielka Brytania musiała się mierzyć z burzliwymi zmianami w gospodarce światowej, m.in. z intensywną globalizacją (tzw. hiperglobalizacją), kryzysem finansowym i gospodarczym, odbiciem pokryzysowym i stagnacją gospodarczą, spowolnieniem globalizacji (tzw. slowglobalisation), a w ostatnich latach z pandemią COVID-19 i agresją Rosji na Ukrainę. Wszystkie te zjawiska oddziaływały na konkurencyjność handlową Wielkiej Brytanii. Miały na nią wpływ również wydarzenia krajowe, spośród których najistotniejszym była rezygna-cja Wielkiej Brytanii z członkostwa w Unii Europejskiej (UE). W przeprowadzonym w czerwcu 2016 r. referendum w sprawie dalszego członkostwa Wielkiej Brytanii w UE prawie 52% obywateli opowiedziało się za Brexitem (więcej zob. Musiał-Karg 2016; Zuba 2017). Chociaż wynik referendum nie był wiążący, w marcu 2017 r. Wielka Brytania formalnie zgłosiła zamiar opuszczenia UE. Pierwotnie zaplanowano dwuletni okres negocjacyjny w sprawie wyjścia Wielkiej Brytanii z UE, ale ostatecznie Wielka Brytania opuściła UE z dniem 31 stycznia 2020 r.

Brexit spowodował konieczność uregulowania na nowo stosunków handlowych przez Wielką Brytanię z innymi państwami, gdyż do tej pory polityka handlowa była wspólną polityką unijną i tym samym domeną UE. Opuszczając UE, Wielka Brytania straciła dostęp do wspólnego rynku. Pod koniec 2020 r. Wielka Brytania zawarła z UE umowę o handlu i współpracy (EU-UK Trade and Cooperation Agreement), na mocy której powstała strefa wolnego handlu pomiędzy sygnatariuszami. Umowy o utworzeniu strefy wolnego handlu Wielka Brytania podpisała również m.in. z Kanadą, Japonią, Australią, Nową Zelandią, Szwajcarią i Liechtensteinem, Izraelem, Koreą Południową czy Turcją (więcej zob. Egan, Web-ber 2023; Garcia 2023; World Trade Organization [WTO] 2024) oraz przystąpiła do strefy wolnego handlu utworzonej na podstawie Umowy o Całościowym i Progresywnym Partnerstwie Transpacyficznym (Comprehensive and Progressive Agreement for Trans-Pacific Partnership). Negocjacje umowy o wolnym handlu ze Stanami Zjednoczonymi utknęły w martwym punkcie.

Celem artykułu jest odpowiedź na następujące pytania badawcze:

1. Czy eksport produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie w Wielkiej Brytanii jest odporny na szoki zewnętrzne i wewnętrzne?
2. Jak kształtuje się brytyjska struktura eksportu produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie?
3. Jaka jest zależność pomiędzy ujawnionymi przewagami komparatywnymi w handlu Wielkiej Brytanii a jej eksportem grup produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie?

Wielka Brytania należy do krajów wysoko rozwiniętych. Jest jedną z czołowych gospodarek na świecie o stabilnych fundamentach. Należałoby oczekiwać, że taki kraj koncentruje się na eksporcie produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie. Dlatego też udział tego rodzaju produktów w eksporcie ogółem powinien być rosnący lub przynajmniej stabilny. Niniejszy artykuł uzupełnia lukę badawczą, gdyż weryfikuje, czy Wielka Brytania będąca jedną z czołowych gospodarek na świecie utrzymała swoją pozycję na świecie jako wiodący eksporter produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie w okresie szoków zewnętrznych i wewnętrznych oraz rosnącej konkurencji ze strony krajów rozwijających się, takich jak Chiny, Indie czy Tajlandia, które dysponują tańszą siłą roboczą. Ponadto artykuł pokazuje, jakie zmiany wystąpiły w brytyjskim eksporcie produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie w pierwszych latach po wyjściu przez Wielką Brytanią z UE i utracie dostępu do wspólnego rynku, a tym samym w pierwszych latach samodzielnego kształtowania polityki handlowej przez Wielką Brytanię.

Do produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie zostały zaliczone dobra wskazane przez Lalla w opracowanej przez niego klasyfikacji dóbr (Lall 2000). Klasyfikacja Lalla – choć uwzględniona w bazie danych UNCTAD – jest rzadko wykorzystywana w badaniach empirycznych handlu. W swoich badaniach empirycznych zastosowali ją np. Trindade i Pereira de Oliveira (2017) – Brazylia; Gehl Sampath, Vallejo (2018) – 74 kraje rozwijające się; Bagaria, Ismail (2018) – Indie i Chiny; Czarny, Folfas, Molendowski (2020) – Polska; Radło, Szarek-Piaskowska (2022) – Polska; Szarek-Piaskowska, Folfas (2022) – Chiny; Zapata, Arrazola, de Hevia (2023) – 35 krajów; Czarny, Folfas, Szarek-Piaskowska (2023) – 161 krajów świata.

Opracowanie składa się z czterech części. Oprócz wstępu uwzględnia ono krótki przegląd literatury, metodologię badania, wyniki przeprowadzonych badań empirycznych oraz zakończenie. Artykuł ma charakter eksploracyjny i jest efektem zebrania i analizy statystycznej danych o handlu Wielkiej Brytanii produktami najbardziej zaawansowanymi technologicznie.

2. Przegląd literatury

Literatura dotycząca handlu zagranicznego Wielkiej Brytanii koncentruje się na brytyjskiej polityce handlowej w kontekście Brexitu i jego efektach w obszarze handlu ogółem (np. Dhingra i in. 2016; Stack, Bliss 2020; Zuba 2017). W literaturze (Dhingra i in. 2016; Stack, Bliss 2020) przeważał pogląd, że w wyniku Brexitu zmniejszy się handel Wielkiej Brytanii m.in. z UE, co obniży standardy życia w Wielkiej Brytanii, w tym przeciętny dochód na gospodarstwo domowe (Dhingra i in. 2016). Nicolaides i Roy (2017) wskazywali, że wyjście z unii celnej pozwoli Wielkiej Brytanii zawierać własne umowy handlowe, ale ta wolność nie będzie bezkosztowa. Przykładowo: atrakcyjność brytyjskiego rynku będzie się stopniowo zmniejszać w miarę zawierania przez Wielką Brytanię kolejnych dwustronnych umów handlowych. Mniejsza będzie siła przetargowa Wielkiej Brytanii w negocjowaniu umów handlowych z innymi państwami (Dhingra i in. 2016).

Brexit doprowadził do poważnych zmian w polityce handlowej Wielkiej Brytanii w związku z przywróceniem niezależności regulacyjnej w odniesieniu do handlu (więcej zob. Egan, Webber 2023; Garcia 2023). Po Brexicie Wielka Brytania promowała ideę „globalnej Wielkiej Brytanii”, ale dowody z okresu po referendum sugerują, że gospodarka (w tym handel zagraniczny) po Brexicie nie spełniła optymistycznych oczekiwań zwolenników Brexitu (Buigut, Kapar 2023; Du, Satoglu, Shepotylo 2023; Egan, Webber 2023; Freeman i in. 2022; Garcia 2023; Kren, Lawless 2022). Już w okresie przed pandemią (od 2018 r.) oraz w jej trakcie eksport brytyjski do UE wykazał znaczący spadek, niemniej jednak po rezygnacji z lockdownu związanego z COVID-19 eksport brytyjski do UE odznaczył się wzrostem, by potem znowu zacząć spadać (Buigut, Kapar 2023). Po Brexicie i usunięciu ograniczeń covidowych brytyjski eksport do UE osiągnął takie same wyniki jak eksport do reszty świata, co według Springforda (2024) jest oznaką słabości, a nie solidności brytyjskiego handlu i bezpośrednią konsekwencją Brexitu, ponieważ gdyby Wielka Brytania pozostała członkiem UE, jej eksport do UE prawdopodobnie przewyższyłby eksport do reszty świata (analogicznie jak to się stało z eksportem wewnątrzunijnym). Ponadto ograniczeniu uległa różnorodność dóbr eksportowanych z Wielkiej Brytanii do UE, co w połączeniu ze zwiększoną koncentracją wartości eksportu na mniejszej liczbie produktów oznacza poważne długoterminowe obawy dotyczące przyszłego eksportu i produktywności Wielkiej Brytanii (Du, Satoglu, Shepotylo 2023; Kren, Lawless 2022).

Analiza brytyjskiego handlu produktami najbardziej zaawansowanymi technologicznie nie jest zbyt popularna w literaturze. Wyniki brytyjskiego eksportu według branż w latach 1991–2001 badali Buisán, Learmonth i Sebastiá-Barrie (2006). Wskazali oni, że w analizowanym okresie wiele brytyjskich branż produkcyjnych straciło udziały w globalnym rynku. Wyjątkiem były trzy stosunkowo intensywne technologicznie branże (farmaceutyków, komputerów i sprzętu komunikacyjnego), które zwiększyły swój udział w rynku światowym. Dobrze z kryzysem finansowym i gospodarczym z lat 2008–2009 poradził sobie brytyjski przemysł lotniczy, który odpowiadał wówczas za 6,2% globalnego eksportu tej branży, oraz przemysł farmaceutyczny, który zapewniał 10% światowych dostaw (Department for Business, Innovation and Skills 2012).

Kabaklarli, Duran i Üçler (2018) analizowali z kolei związek pomiędzy eksportem zaawansowanych technologii a wzrostem gospodarczym w wybranych krajach OECD (w tym w Wielkiej Brytanii) w latach 1989–2015. Z ich badania wynika, że w latach 2000–2015 wartość eksportu wysokich technologii w Wielkiej Brytanii podlegała stagnacji. Wprawdzie w latach dziewięćdziesiątych XX w. i na początku XXI w. udział eksportu wysokich technologii w eksporcie produktów Wielkiej Brytanii zwiększał się, ale w okresie globalnego kryzysu finansowego i gospodarczego z lat 2008–2009 analizowany udział znacząco się zmniejszył i pomimo trendu rosnącego w kolejnych latach pozostał na poziomie niższym niż w latach dziewięćdziesiątych XX w.

Salikhova (2022) badała zaś handel zagraniczny UE produktami zaawansowanych technologii w latach 2011–2021, a więc pośrednio analizowała brytyjski handel tą kategorią produktów. W 2021 r. Wielka Brytania była jednym z pięciu najważniejszych pozaunijnych partnerów handlowych w dostawie produktów zaawansowanych technologicznie do UE. Udział Wielkiej Brytanii w unijnym imporcie produktów zaawansowanych technologicznie spoza UE wynosił 4% (ale 12% w przypadku produktów chemicznych, 11% w przypadku przemysłu lotniczego, 9% w przypad-ku instrumentów naukowych, 7% w przypadku urządzeń nieelektrycznych).

Z przeprowadzonego przeglądu literatury wynika, że w piśmiennictwie brakuje analizy brytyjskiego eksportu produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie wyróżnionych zgodnie z klasyfikacją Lalla obejmującej prawie ćwierć dwudziestego pierwszego wieku. Dostępne analizy dotyczą intensywnych technologicznie branż i produktów wysokich technologii, są dość ogólne i obejmują krótsze okresy. Nie uwzględniają okresu przed Brexitem i po nim.

3. Metodologia badania

Oprócz przeglądu literatury przeprowadzone zostały badania empiryczne handlu zagranicznego Wielkiej Brytanii produktami najbardziej zaawansowanymi technologicznie w latach 2000–2023 na podstawie danych zawartych w bazie UNCTAD^[1]. Produkty najbardziej zaawansowane technologicznie (high technology manufactures – HTM) zostały wyodrębnione zgodnie z klasyfikacją dóbr opartą na ich czynniko- i technologiochłonności zaproponowaną przez Lalla (2000). Lall wyróżnił sześć głównych kategorii produktów, opierając się na 3-cyfrowej klasyfikacji SITC (wersja 2): produkty nieprzetworzone (primary products), produkty surowcochłonne (resource-based manufactures), produkty nisko zaawansowane technologicznie (low technology manufactures), produkty średnio zaawansowane technologicznie (medium technology manufactures), produkty najbardziej zaawansowane technologicznie (high technology manufactures – HTM) oraz produkty nieklasyfikowane (other transactions). Wśród produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie Lall wyodrębnił dwie podkategorie:

• elektronikę i produkty elektryczne (electronics and electrical products – HTM1), w tym:
  • przenośne elektrownie i ich części (rotating electric plant & parts thereof),
  • inne generatory prądu i ich części (other power generating machinery & parts thereof),
  • maszyny biurowe (office machines),
  • maszyny do automatycznego przetwarzania danych (automatic data processing machines),
  • części i akcesoria do maszyn biurowych i maszyn do automatycznego przetwarzania danych (parts of automatic data processing machines),
  • odbiorniki telewizyjne (television receivers),
  • niektóre urządzenia półprzewodnikowe, elektroniczne układy scalone oraz urządzenia telekomunikacyjne i ich części (telecommunication equipment & parts thereof),
  • urządzenia elektroenergetyczne i ich części (electric power machinery, & parts thereof),
  • aparaturę do diagnostyki medycznej (electro-diagnostic appa. for medical sciences),
  • niektóre urządzenia półprzewodnikowe, części do elektronicznych układów scalonych oraz lampy elektronowe (cathode valves & tubes),
  • urządzenia i aparaturę elektryczną (electrical machinery & apparatus);
• inne produkty najbardziej zaawansowane technologicznie (other high technology manufactures – HTM2), w tym:
  • materiały radioaktywne (radio-actives and associated materials),
  • produkty lecznicze i farmaceutyczne (medicinal and pharmaceutical products),
  • lekarstwa (z lekami weterynaryjnymi włącznie) (medicaments – incl. veterinary medicaments),
  • turbiny parowe i ich części (steam turbines & other vapour turbin., parts thereof),
  • samoloty, sprzęt lotniczy, statki kosmiczne (aircraft & associated equipment, spacecraft),
  • przyrządy i aparaturę optyczną (optical instruments & apparatus),
  • aparaturę do mierzenia, badania i kontrolowania (measuring, analysing & controlling apparatus),
  • aparaturę i sprzęt fotograficzny (photographic apparatus & equipment)^[2].

W ramach analizy, w tym porównawczej, brytyjskiego handlu produktami najbardziej zaawansowanymi technologicznie zbadane zostały wielkość i struktura rzeczowa eksportu, saldo obrotów handlowych oraz pozycja Wielkiej Brytanii jako eksportera produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie na świecie. Ponadto został wyliczony wskaźnik ujawnionych przewag komparatywnych (revealed comparative advantage – RCA) dla grup produktów składających się na elektronikę i produkty elektryczne oraz inne produkty najbardziej zaawansowane technologicznie. Do obliczenia wskaźnika RCA wykorzystana została zmodyfikowana formuła Balassa (1965):

$$\mathrm{RCA}=\ln \left(\frac{x_{ij}^K}{m_{ij}^K}÷\frac{X_j^K}{M_j^K}\right)$$ gdzie:
$x_{ij}^K$ – eksport grupy towarowej „i” z kraju „K” do grupy krajów „j”,
$m_{ij}^K$ – import grupy towarowej „i” z kraju „K” do grupy krajów „j”,
$X_j^K$ – globalny eksport z kraju „K” do grupy krajów „j”,
$M_j^K$ – globalny import do kraju „K” z grupy krajów „j”,
i – grupa produktowa klasyfikacji Lalla,
K – analizowany kraj, czyli Wielka Brytania,
j – pozostałe kraje świata.

W tym ujęciu wskaźnik RCA > 0 wskazuje istnienie przewag komparatywnych względem partnera zagranicznego, zaś RCA < 0 brak przewag komparatywnych (Faustino 1991). Stąd dodatnia wartość wskaźnika dla danej grupy produktów oznacza, że Wielka Brytania ma ujawnioną przewagę komparatywną w handlu zagranicznym tą grupą produktów, i pokazuje wielkość tej przewagi, a wartość ujemna wskaźnika, że Wielka Brytania nie dysponuje RCA w handlu określoną grupą produktów – taką przewagę ma zagranica.

4. Wyniki badania

4.1.Struktura eksportu Wielkiej Brytanii produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie

Na początku XXI w. eksport produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie podlegał wahaniom (wykres 1). W 2000 r. Wielka Brytania wyeksportowała produkty najbardziej zaawansowane technologicznie o wartości 77 897 mln USD. Od 2003 r. eksport tej kategorii produktów wzrastał z roku na rok i w 2006 r. wyniósł 129 300,2 mln USD. Kryzysowi finansowemu i gospodarczemu z kolejnych lat towarzyszyło ograniczenie eksportu do 60 740,1 mln USD w 2009 r. W latach 2010–2013 wartość eksportu podlegała wahaniom. W kolejnych dwóch latach wartość eksportu przekraczała 95 000 mln USD, ale referendum w sprawie Brexitu towarzyszyło kolejne zmniejszenie eksportu produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie. W roku faktycznego Brexitu i wybuchu pan-demii COVID-19 wystąpiło lokalne minimum w zakresie wartości wyekspor-towanych produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie. Od 2021 r. wartość eksportu tej kategorii produktów rośnie – w 2023 r. kształtowała się na poziomie 85 205,7 mln USD, co oznaczało wzrost o 9% w stosunku do 2000 r.

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Konferencja Narodów Zjednoczonych ds. Handlu i Rozwoju (UNCTAD, 2024).

Ponieważ w latach 2000–2023 wartość eksportu ogółem charakteryzowała się – wprawdzie z wahaniami – ale trendem rosnącym (wzrost o 75% w 2023 r. w porównaniu do 2000 r.), udział eksportu produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie w eksporcie ogółem zmniejszył się (wykres 1). W 2000 r. wynosił on prawie 26,5%. Po wahaniach w kolejnych latach, w 2006 r. osiągnął najwyższy poziom w okresie analizy wynoszący ponad 28%. W latach 2007–2014 eksport dóbr najbardziej zaawansowanych technologicznie stanowił kilkanaście procent eksportu ogółem. W kolejnych trzech latach nastąpił wzrost analizowanego udziału powyżej 20%. Od 2018 r. eksport dóbr najbardziej zaawansowanych technologicznie nie przekracza 19% eksportu ogółem. Najniższy udział wystąpił w 2022 r., kiedy wyniósł niecałe 15,5%. W 2023 r. analizowany udział wzrósł do poziomu 16,4%.

Z analizy eksportu dwóch podkategorii produktów składających się na produkty najbardziej zaawansowane technologicznie (wykres 2) wynika, że wartość eksportu elektroniki i produktów elektrycznych charakteryzowała się w całym analizowanym okresie – z pewnymi wahaniami – trendem malejącym. W 2000 r. Wielka Brytania wyeksportowała elektronikę i produkty elektryczne o wartości 59 775,5 mln USD, a w 2023 r. o wartości 28 292,7 mln USD. Odwrotny trend wystąpił w przypadku eksportu innych produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie, którego wartość wzrosła z 18 121,4 mln USD w 2000 r. do 66 637,5 mln USD w 2015 r. Po spadku wartości eksportu tej podkategorii w kolejnych latach, od 2021 r. wartość eksportu ponownie się zwiększyła i w 2023 r. eksport brytyjski ukształtował się na poziomie 56 913,0 mln USD.

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Konferencja Narodów Zjednoczonych ds. Handlu i Rozwoju (UNCTAD, 2024).

Zmiany w wartości eksportu dwóch podkategorii produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie znalazły odzwierciedlenie w strukturze eksportu. W latach 2000–2007 większość eksportu produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie stanowiły elektronika i produkty elektryczne (wykres 2). W 2008 r. nastąpiła zmiana – przewagę w eksporcie produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie zyskały inne produkty najbardziej zaawansowane technologicznie. Od 2014 r. inne produkty najbardziej zaawansowane technologicznie stanowią ok. 2/3 eksportu produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie Wielkiej Brytanii.

W 2000 r. Wielka Brytania w ramach produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie eksportowała przede wszystkim (wykres 3): niektóre urządzenia półprzewodnikowe, elektroniczne układy scalone oraz urządzenia telekomunikacyjne i ich części (21,4% eksportu produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie – HTM), maszyny do automatycznego przetwarzania danych (18,6% eksportu HTM), niektóre urządzenia półprzewodnikowe, części do elektronicznych układów scalonych oraz lampy elektronowe (12,1% ekspor-tu HTM), a także lekarstwa (z lekami weterynaryjnymi włącznie, 11,8% eksportu HTM). Trzy pierwsze grupy produktów zaliczane są do elektroniki i produktów elektrycznych, a ostatnia – do innych produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie. Na przestrzeni lat zmieniła się struktura eksportu produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie Wielkiej Brytanii. Zmniejszył się udział w strukturze eksportu grup produktowych zaliczanych do elektroniki i produktów elektrycznych, a zwiększył tych zaliczanych do innych produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie. W 2023 r. prawie 1/4 eksportu produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie stanowiły lekarstwa. Drugie miejsce w strukturze eksportu produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie zajmowały samoloty, sprzęt lotniczy i statki kosmiczne (16,5% eksportu HTM), a następne miejsca – aparatura do mierzenia, badania i kontrolowania (ponad 14% eksportu HTM) oraz produkty lecznicze i farmaceutyczne (ponad 11% eksportu HTM). Wszystkie wymienione grupy produktowe należą do innych produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie. Udział żadnej grupy produktowej z kategorii elektronika i produkty elektryczne nie przekraczał 10% w strukturze eksportu produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie.

W celu oceny konkurencyjności międzynarodowej handlu produktami najbardziej zaawansowanymi technologicznie obliczone zostały salda obrotów elektroniką i produktami elektrycznymi, innymi produktami najbardziej zaawansowanymi technologicznie oraz łącznie produktami najbardziej zaawansowanymi technologicznie (wykres 4). W badanym okresie tylko w latach 2002 i 2006 Wielka Brytania miała dodatnie saldo w handlu elektroniką i produktami elektrycznymi, mimo że na początku XXI w. koncentrowała się na eksporcie tej podkategorii produktów. Za to we wszystkich analizowanych latach kraj ten wypracowywał nadwyżkę w handlu innymi produktami najbardziej zaawansowanymi technologicznie. Ta nadwyżka nie była jednak wystarczająca do pokrycia ujemnego salda w handlu elektroniką i produktami elektrycznymi, stąd saldo obrotów produktami najbardziej zaawansowanymi technologicznie – z wyjątkiem lat 2002 i 2006 – było ujemne.

[1] Pełna nazwa grupy produktowej: Części i akcesoria do maszyn biurowych i maszyn do automatycznego przetwarzania danych
[2] Pełna nazwa grupy produktowej: Niektóre urządzenia półprzewodnikowe, elektroniczne układy scalone, urządzenia telekomunikacyjne i ich części
[3] Pełna nazwa grupy produktowej: Niektóre urządzenia półprzewodnikowe, części do elektronicznych układów scalonych, lampy elektronowe
[4] W latach 2000–2013 dane w zakresie eksportu samolotów, sprzętu lotniczego i statków kosmicznych w UNCTAD są prawdopodobnie niekompletne.
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Konferencja Narodów Zjednoczonych ds. Handlu i Rozwoju (UNCTAD, 2024).

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Konferencja Narodów Zjednoczonych ds. Handlu i Rozwoju (UNCTAD, 2024).

4.2.Przewagi komparatywne w handlu Wielkiej Brytanii produktami najbardziej zaawansowanymi technologicznie

Aby zbadać, czy zmiany w strukturze eksportu produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie miały uzasadnienie w przewagach komparatywnych Wielkiej Brytanii, obliczony został wskaźnik ujawnionych przewag komparatywnych (RCA) w handlu poszczególnymi grupami produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie w latach 2000–2023 (tab. 1). W większości lat z okresu 2000–2023 Wielka Brytania miała przewagę komparatywną w handlu produktami najbardziej zaawansowanymi technologicznie ogółem, ale – z wyjątkiem lat 2001–2003, 2005–2006 i 2009 – była to przewaga słaba. W latach 2013 i 2022 natomiast przewaga nie wystąpiła. Analiza dwóch podkategorii dóbr Lalla składających się na produkty najbardziej zaawansowane technologicznie pokazuje, że w całym badanym okresie Wielka Brytania miała przewagę komparatywną w handlu innymi produktami najbardziej zaawansowanymi technologicznie. W przypadku elektroniki i produktów elektrycznych RCA wystąpiła tylko na początku XXI w. – w latach 2000–2003 i 2005–2006. Oznacza to, że intensyfikacja eksportu innych produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie przy zmniejszeniu eksportu elektroniki i produktów elektrycznych była zgodna z istniejącymi ujawnionymi przewagami komparatywnymi.

Analiza poszczególnych grup produktowych tworzących podkategorie Lalla w zakresie produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie pokazuje, że w ramach elektroniki i produktów elektrycznych (HTM1) Wielka Brytania miała przewagę komparatywną (RCA) w grupie „aparatura do diagnostyki medycznej” (z wyjątkiem 2001 r.), a także słabnącą przewagę komparatywną w grupie „przenośne elektrownie i ich części” (z wyjątkiem lat 2021 i 2023). Poza tym okresowo Wielka Brytania posiadała RCA w innych grupach produktowych należących do podkategorii elektronika i produkty elektryczne – w największej liczbie lat w grupie „inne generatory prądu i ich części”, „niektóre urządzenia półprzewodnikowe, części do elektronicznych układów scalonych oraz lampy elektronowe” oraz „urządzenia i aparatura elektryczna”.

Według wskaźnika RCA w latach 2000–2023 Wielka Brytania posiadała przewagę komparatywną w handlu większością grup produktów należących do podkategorii „inne produkty najbardziej zaawansowane technologicznie” (HTM2). W całym analizowanym okresie RCA występowała w handlu produktami medycznymi i farmaceutycznymi, lekarstwami (włącznie z lekami weterynaryjnymi) oraz aparaturą do mierzenia, badania i kontrolowania, a z wyjątkiem lat 2018 i 2023 również w handlu turbinami parowymi i ich częściami. Ponadto od 2004 r. Wielka Brytania dysponuje stale przewagą komparatywną w handlu przyrządami i aparaturą optyczną, a od 2014 r. w handlu samolotami, sprzętem lotniczym i statkami kosmicznymi^[3]. Okresowo posiadała ona RCA także w handlu aparaturą i sprzętem fotograficznym^[4].

4.3.Pozycja Wielkiej Brytanii na świecie jako eksportera produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie

W tym podrozdziale analizowana jest pozycja Wielkiej Brytanii na świecie jako eksportera produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie. Badanie obejmuje pierwszy i ostatni rok analizy (2000 i 2023 r.). Dla tych lat ustalone zostało, jaką część światowego eksportu danej podkategorii lub grupy produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie stanowi eksport Wielkiej Brytanii, a następnie, które miejsce na świecie zajmuje Wielka Brytania w klasyfikacji największych eksporterów.

Na progu XXI w. Wielka Brytania była 5. największym na świecie eksporterem innych produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie i 7. w kategorii elektroniki i produktów elektrycznych, dostarczając na światowy rynek ponad 5% dóbr w przypadku obu podkategorii produktów (tab. 2). Z analizy grup produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie wynika, że Wielka Brytania w 2000 r. była największym na świecie eksporterem lekarstw (włącznie z lekami weterynaryjnymi) z ponad 12-procentowym udziałem w globalnym eksporcie. Ponadto znajdowała się w pierwszej dziesiątce globalnych eksporterów następujących grup produktów:

• niektóre urządzenia półprzewodnikowe, elektroniczne układy scalone, urządzenia telekomunikacyjne i ich części (2. miejsce na świecie, prawie 7,5% światowego eksportu),
• aparatura służąca do mierzenia, badania i kontrolowania (4. miejsce na świecie, ponad 8,5% światowego eksportu),
• maszyny do automatycznego przetwarzania danych (5. miejsce na świecie, ponad 7% światowego eksportu),
• produkty lecznicze i farmaceutyczne (6. miejsce na świecie, prawie 5,5% światowego eksportu),
• urządzenia i aparatura elektryczna (6. miejsce na świecie, prawie 6% światowego eksportu).

W 2023 r. pozycja Wielkiej Brytanii w globalnym eksporcie produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie była słabsza. W zakresie podkategorii produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie Wielka Brytania utrzymała miejsce w pierwszej dziesiątce największych eksporterów tylko w przypadku innych produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie, z udziałem wynoszącym niewiele ponad 4% w globalnym eksporcie. Biorąc pod uwagę grupy produktów w 2023 r., Wielka Brytania plasowała się w pierwszej dziesiątce największych eksporterów tylko w przypadku aparatury do mierzenia, bada-nia i kontrolowania (6. miejsce), lekarstw (włącznie z lekami weterynaryjnymi, 10. miejsce) oraz samolotów, sprzętu lotniczego i statków kosmicznych (3. miejsce). Jeśli chodzi o ostatnią z wymienionych grup produktów, to Wielka Brytania zapewnia obecnie ok. 8,5% dostaw samolotów, sprzętu lotniczego i statków kosmicznych na globalny rynek. Pomimo rosnącej konkurencji ze strony nie tylko państw rozwiniętych, ale również wschodzących – takich jak Chiny czy Indie – Wielka Brytania ugruntowała swoją pozycję w zakresie eksportu tej grupy produktowej na globalnym rynku.

Zakończenie

W XXI w. pozycja Wielkiej Brytanii w eksporcie produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie uległa osłabieniu. Porównując wartość eksportu produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie do wartości eksportu ogółem, można zauważyć, że ta pierwsza podlegała stagnacji w XXI w. W rezultacie udział eksportu produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie w eksporcie ogółem zmniejszył się o ok. 10 p.p. do 16% w analizowanym okresie. Saldo obrotów produktami najbardziej zaawansowanymi technologicznie w prawie całym analizowanym okresie było ujemne, co wynikało z wysokiego ujemnego salda obrotów elektroniką i produktami elektrycznymi, w szczególności od drugiej dekady XXI w.

W odpowiedzi na burzliwe zmiany w gospodarce światowej i wydarzenia w Wielkiej Brytanii wystąpiły przeobrażenia w strukturze brytyjskiego eksportu produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie. W pierwszych latach XXI w. Wielka Brytania eksportowała głównie elektronikę i produkty elektryczne (w szczególności niektóre urządzenia półprzewodnikowe, elektroniczne układy scalone oraz urządzenia telekomunikacyjne i ich części, maszyny do automatycznego przetwarzania danych). Od światowego kryzysu finansowego i gospodarczego z końca pierwszej dekady XXI w. zaczęła się koncentrować na eksporcie innych produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie. Takie działanie było zgodne z istniejącą przewagą komparatywną Wielkiej Brytanii w handlu tą podkategorią produktów. Na przestrzeni lat spośród innych produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie Wielka Brytania wyspecjalizowała się w eksporcie lekarstw (włącznie z lekami weterynaryjnymi), samolotów, sprzętu lotniczego i statków kosmicznych, aparatury służącej do mierzenia, badania i kontrolowania oraz produktów leczniczych i farmaceutycznych. We wszystkich tych wymienionych grupach produktów posiadała stałą ujawnioną przewagę komparatywną.

Zmiany w strukturze eksportu nie do końca zapobiegły osłabieniu pozycji Wielkiej Brytanii jako globalnego eksportera produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie. W 2000 r. Wielka Brytania należała do czołowych eksporterów na świecie zarówno innych produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie (5. miejsce), jak również elektroniki i produktów elektrycznych (7. miejsce). Ponad dwadzieścia lat później utrzymała pozycję w pierwszej dziesiątce największych eksporterów tylko w przypadku innych produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie (10. miejsce). W XXI w. zmniejszyła się liczba grup produktowych, w przypadku których Wielka Brytania zaliczała się do czołowych eksporterów. W 2023 r. zajmowała miejsce w pierwszej dziesiątce największych eksporterów na świecie tylko w przypadku samolotów, sprzętu lotniczego i statków kosmicznych (3. miejsce), aparatury do mierzenia, badania i kontrolowania (6. miejsce) oraz lekarstw (włącznie z lekami weterynaryjnymi, 10. miejsce).

Podsumowując, chociaż Wielka Brytania należy do krajów wysoko rozwiniętych i jest jedną z czołowych gospodarek na świecie, jej eksport produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie nie był, jak się okazało, odporny na szoki zewnętrzne i wewnętrzne. W obliczu zmian w gospodarce światowej i rosnącej konkurencji ze strony krajów rozwijających się, takich jak Chiny, Indie czy Tajlandia, pozycja Wielkiej Brytanii w eksporcie produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie uległa osłabieniu. Wielka Brytania – w przypadku większości grup produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie – przestała zaliczać się do wiodących eksporterów na świecie. Zjawisko osłabienia pozycji Wielkiej Brytanii w eksporcie tej grupy produktów ma charakter trwały, gdyż występowało bez względu na koniunkturę. Brexit i w rezultacie samodzielne kształtowanie polityki handlowej przez Wielką Brytanię nie ograniczyły tego zjawiska. Oznacza to, że pozycja nawet wysoko rozwiniętego kraju w eksporcie określonej kategorii produktów podlega zmianom.

Na ograniczony optymizm w odniesieniu do brytyjskiego eksportu produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie pozwala fakt, że pomimo wzmożonej konkurencji w jednej grupie produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie Wielka Brytania należy do czołowych eksporterów na świecie. W przyszłości warto zbadać, jak będzie się kształtował brytyjski eksport produktów najbardziej zaawansowanych technologicznie po kilku latach od momentu faktycznego opuszczenia przez Wielką Brytanię Unii Europejskiej i w związku z tym samodzielnego prowadzenia przez Wielką Brytanię polityki handlowej.