Komisja Europejska jako partner strategiczny Inicjatywy Trójmorza. Wyzwania badawcze

Agnieszka Orzelska-Stączek

https://orcid.org/0000-0002-3070-563X
Instytut Studiów Politycznych, Polska Akademia Nauk
e-mail: aorzel@isppan.waw.pl

The European Commission as a Strategic Partner of the Three Seas Initiative. Research Challenges

Współpraca Inicjatywy Trójmorza (3SI) z instytucjami Unii Europejskiej (UE) to ważny, niezbadany dotąd całościowo temat. W tym artykule koncentruję się na relacjach z Komisją Europejską (KE) określaną mianem partnera strategicznego 3SI, przy czym zwracam uwagę na niesprecyzowaną dotąd definicję partnerstwa strategicznego KE oraz złożoną podmiotowość 3SI^[1]. Pod marką 3SI funkcjonuje coraz więcej aktorów, o różnych poziomach zinstytucjonalizowania (podmiotowość prawną ma np. Fundusz Inwestycyjny Inicjatywy Trójmorza). Przyjmuję tu, że 3SI to format współpracy łączący 13 państw, funkcjonujący bez stałych struktur biurokratycznych i bez podstawy traktatowej. Główny przejaw instytucjonalizacji tej współpracy stanowi dyplomacja na szczycie (Błaszczak, 2024), oparta na dorocznych spotkaniach prezydentów. Właśnie tam przyjmowane są deklaracje, w których KE jest wymieniana jako jeden z partnerów strategicznych 3SI. Moje główne pytanie brzmi, co oznacza przyznanie KE statusu partnera strategicznego 3SI, w teorii i praktyce.

Pod względem metodologicznym moim punktem wyjścia było zidentyfikowanie i analiza dokumentów zawierających odniesienia do KE jako partnera strategicznego 3SI. Pod tym kątem przeprowadziłam również przegląd oficjalnych stron internetowych KE i UE, a także dostępnej literatury naukowej. Ponadto korzystałam z wyników projektu badawczego pt. Centrum Badawcze Inicjatywy Trójmorza, realizowanego w Instytucie Studiów Politycznych PAN w latach 2022–2025^[2]. Cenne były zwłaszcza wyniki pobytu badawczego w Brukseli w dniach 14–18 października 2024 r. i opracowany na tej podstawie raport^[3], do którego się niżej odwołuję.

KE jako partner strategiczny w teorii i praktyce

Zakres i definicja statusu KE jako partnera strategicznego nie zostały dotąd zdefiniowane. Nie określono, do czego KE jako partner strategiczny jest zobowiązany, czego państwa 3SI mogą oczekiwać w zamian za przyznanie tego statusu i jakie są ich zobowiązania. Na oficjalnej stronie KE istnieje sekcja Strategic partnerships^[4], ale nie przynosi odpowiedzi, na czym polega takie partnerstwo i przede wszystkim, czy ten fragment dotyczy partnerstwa strategicznego KE czy UE. Wiąże się z tym podstawowe pytanie: czy partnerstwo strategiczne KE to instytucja odmienna od partnerstwa strategicznego UE? Jeśli tak, to na czym polegają różnice między nimi? W literaturze naukowej strategiczne partnerstwo UE zostało szeroko opisane, ale nie ma tam wzmianek o 3SI. Natomiast trudno znaleźć informacje o strategicznym partnerstwie KE, w tym listę podmiotów wyróżnionych tym statusem, ale pewne przykłady są podawane na oficjalnych stronach KE^[5].

W deklaracjach przyjmowanych na szczytach prezydentów 3SI KE jest wiele razy wymieniana jako jeden z jej partnerów strategicznych. Po raz pierwszy termin o KE jako strategic partner znalazł się w deklaracji z Rygi z 2022 r.^[6] W deklaracji z Bukaresztu z 2023 r. wzmianka o KE jako partnerze strategicznym pojawiła się trzykrotnie, przy czym KE była wymieniana na pierwszym miejscu wśród partnerów strategicznych 3SI (Joint Declaration of the Eighth Summit…). W deklaracjach przyjętych na szczycie w Wilnie w 2024 r. i w Warszawie w 2025 r. także znalazł się zapis o KE jako strategic partner (Joint Declaration of the Ninth Summit…, Joint Declaration of the Tenth Summit…). Udział przedstawicieli KE na szczytach 3SI jest przyjmowany jako potwierdzenie szczególnych relacji z KE. Ich obecność jest szeroko odnotowana, zwiększa poziom mediatyzacji szczytu i wpływa na rozwój 3SI, stanowiąc komunikat o wsparciu ze strony UE. Dotąd na szczytach 3SI KE była reprezentowana na różnych szczeblach, np. w latach 2018 i 2019 przez przewodniczącego KE J.C. Junkersa, w 2022 r. – komisarz ds. energii Kadri Simson oraz wiceprzewodniczącego KE Valdisa Dombrovskisa^[7], w 2024 r. – komisarza ds. środowiska, oceanów i rybołówstwa Virginijusa Sinkevičiusa^[8], a w 2025 r. – dyrektor ds. polityki energetycznej w Dyrekcji Generalnej ds. Energii Komisji Europejskiej Cristinę Lobillo Borrero^[9]. Przedstawiciele KE przy wielu okazjach wyrażali poparcie dla celów 3SI, np. w debacie o 3SI na forum Parlamentu Europejskiego mówiła o tym komisarz ds. energii Kadri Simson^[10].

Mimo to fakt, że KE jest partnerem strategicznym 3SI pozostaje znany jedynie wąskiemu gronu ekspertów zajmujących się tą problematyką. Wielu pracowników instytucji europejskich w Brukseli o tym nie wie. Nawet jeśli ten fakt zostaje zauważony, jest uznawany za nieistotny. Bywa podawane w wątpliwość, czy rzeczywiście KE taki status partnera strategicznego 3SI posiada. Można spotkać opinię, że to 3SI uznaje KE za partnera strategicznego, ale to działania jednostronne, niemające związku z oficjalną polityką UE. W dokumentach KE brak informacji o tym partnerstwie z 3SI. Z badania M. Trojanowskiej-Strzęboszewskiej, dotyczącego zawartości oficjalnych stron internetowych instytucji unijnych, w tym KE, wynika, że sam termin 3SI pozostaje tam niemal nieobecny (Trojanowska-Strzęboszewska, 2025).

S. Baniak we wnioskach z pobytu badawczego w Brukseli stwierdza, że: „W Komisji Europejskiej jest większa świadomość dotycząca konieczności rozwoju infrastruktury transportowej (głównie modernizacji istniejących i budowy nowych linii kolejowych, budowy brakujących odcinków autostrad i dróg ekspresowych, poprawy infrastruktury transgranicznej, modernizacji przejść granicznych, rozwoju portów morskich) w Europie Środkowo-Wschodniej, w tym szczególnie na osi Północ–Południe niż jeszcze kilka lat temu” (Baniak, 2025). Jej zdaniem widać dużą zmianę w świadomości KE wskutek rosyjskiej inwazji na Ukrainę i kwestii mobilności wojskowej. Pisze, że „Sukcesem polskiej administracji, przy wsparciu niektórych polskich europosłów i poparciu poszczególnych państw 3SI, było utworzenie nowego korytarza transportowego sieci TEN-T (Transeuropean Transport Network) – Morze Bałtyckie–Morze Czarne–Morze Egejskie w ramach niedawnej rewizji sieci, co wskazuje na dotychczasowy niedostateczny rozwój infrastruktury drogowej i kolejowej na osi Północ–Południe. Poprawa tzw. konektywności wpłynęłaby pozytywnie m.in. na wymianę gospodarczą między państwami Inicjatywy Trójmorza, zwiększenie dochodów firm transportowo-logistycznych (branża generuje średnio ok. 5% PKB w każdym z krajów 3SI), a także lokowanie nowych inwestycji bezpośrednich w regionie” (Baniak, 2025).

Jednak nawet jeśli współpraca 13 państw w ramach 3SI przyczynia się do oczekiwanych działań na poziomie UE (a takim było włączenie Via Carpatia do TEN-T), to sukcesy te nie są szerzej znane i nie przenikają do przestrzeni medialnej. Warto podkreślić, że Via Carpatia to jeden z najważniejszych projektów z tzw. listy projektów priorytetowych 3SI. Sukces, jakim jest włączenie tej trasy do TEN-T, ma związek z działalnością 3SI i staraniami podejmowanymi na poziomie KE.

O potrzebie pogłębionych badań

Podsumowując, zastanawia z jednej strony niemal zupełny brak wzmianek o 3SI na oficjalnych stronach UE oraz niska rozpoznawalność 3SI w instytucjach europejskich. Wielu rozmówców albo twierdzi, że niewiele wie o 3SI, albo wspomina o pewnych kontrowersjach (co jest powiązane z silną polaryzacją polskiej sceny politycznej i niejasnym stanowiskiem rządu KO–PSL–PL2050–NL wobec 3SI). Z drugiej strony, przedstawiciele KE wiele razy wyrażali oficjalnie wsparcie dla tej formy współpracy. Pojawia się pytanie o przyczyny takiego złożonego stosunku do 3SI, co może inspirować do dalszych badań. Kolejna propozycja badań dotyczy mechanizmów i efektów współpracy KE z 3SI w obszarze rozwoju infrastruktury. Inne ważne pytanie dotyczy wpływu uwarunkowań wewnętrznych, a konkretnie polaryzacji polskiej sceny politycznej, na aktywność państwa w ramach formatu współpracy regionalnej wewnątrz UE.

Istnieje potrzeba przeprowadzenia pogłębionych badań na temat statusu KE jako partnera strategicznego 3SI, zdefiniowania tego samego partnerstwa strategicznego, określenia związanych z tym zobowiązań obu stron. Obecny stan wiedzy może stanowić barierę dla korzystania przez państwa 3SI i KE z ważnego instrumentu, jakim jest partnerstwo strategiczne. Konceptualizacja statusu KE jako strategicznego partnera to kluczowe wyzwanie dla dalszych badań w tym obszarze.