In memoriam honoremque Ioannae Rybowska (1963–2023)

Idaliana Kaczor^*

Szanowni Autorzy i Czytelnicy XXVIII tomu,

ponieważ tegoroczne Collectanea Philologica zostały poświęcone pamięci dr hab. Joanny Rybowskiej, poproszono mnie o opracowanie Jej życiorysu. Zgodziłam się bez chwili namysłu, bez wahania – przecież to ostatni dar dla Joanny. Wtedy jednak nie przypuszczałam, jak ciężko będzie mi pisać wspomnienia o Joasi bez możliwości dopytania o pewne szcegóły z Jej życia, jak ciężko będzie mi pisać o Niej w czasie przeszłym ze świadomością, że przyszłość już o nic nie wzbogaci tych wspomnień. Prześledziłam w pamięci te czterdzieści lat, przez które Joanna była częścią Katedry, wpisywała się w jej historię i tę historię tworzyła – od studiów aż po ostatnie wystąpienie, aż po ostatni napisany artykuł, aż po ostanie zajęcia ze studentami. Krótkie ze swej natury kondolencje podkreślały, że odeszła wybitna specjalistka z zakresu literaturoznawstwa i religioznawstwa greckiego, doskonała dydaktyczka, łacinniczka angażująca się w działalność organizacji walczących o należne miejsce kultury antycznej w dzisiejszym systemie kształcenia, perfekcyjna organizatorka konferencji i sesji naukowych, wieloletnia prezes Koła Łódzkiego Polskiego Towarzystwa Filologicznego.

Dr hab. Joanna Rybowska urodziła się 18 sierpnia 1963 roku w Złotoryi. Pasję do języków i kutury antycznej zaszczepiła w niej nauczycielka łaciny w czasach licealnych. Pod jej wpływem rozpoczęła studia w Katedrze Filologii Klasycznej w roku 1983. Kilkakrotnie uczestniczyła w obozach epigraficznych organizowanych przez Instytut Historii UŁ we współpracy z KFK. Podczas tych letnich wyjazdów archiwizowano inskrypcje łacińskie znajdujące się przede wszystkim na terenie obiektów sakralnych. Była także autorką wystąpień prezentowanych podczas konferencji studenckich podsumowujących tę letnią współpracę historyków i filologów klasycznych. Na początku czwartego roku studiów Joanna podjęła pierwszą ważną w swoim życiu badawczym decyzję związaną z tematyką magisterium. Musiała wybrać, która literatura, a zatem eo ipso: która kultura stanie się obszarem Jej zainteresowań – grecka czy rzymska? Filolog klasyczny ceni i szanuje zarówno kulturę Grecji, jak i Rzymu, ale swoje sercae oddaje tylko jednej z nich. Joanna wybrała cywilizację Hellenów. Pracę magisterską, zatytułowaną Mit prometejski w literaturze greckiej okresu archaicznego i klasycznego, napisała pod kierunkiem pani prof. dr hab. Anny Marii Komornickiej, swojej filologicznej Mistrzyni, którą darzyła ogromnym szacunkiem i głębokim podziwem dla Jej naukowych osiągnięć i kultury osobistej. Sama Joanna tak pisała o pani profesor:

Swoich studentów ceniła i traktowała jako garstkę wybranych, którzy w dobie atomu potrafili zwrócić wzrok ku odległej przeszłości, aby tym lepiej zrozumieć to, co jest, było i będzie. […] Imponowała nam Jej akrybia wykazywana przy pracy nad tekstem, umiejętność postrzegania wpływów literatury i kultury antycznej na kulturę światową, śledzenie nie tylko zależności, ale i ewolucji idei, jaka dokonywała się na przełomie wieków^[1].

Dr hab. Joanna Rybowska skończyła filologię klasyczną w 1989 roku. Po rocznej pracy jako bibliotekarka w Dziale Gromadzenia Zbiorów Zagranicznych BUŁ, na pięć lat przejęła kuratelę nad biblioteką KFK. Joanna szanowała i kochała książki, więc funkcję, którą objęła, pełniła tak, jakby powierzono Jej największy dla filologa skarb. Gdy nadszedł czas przeprowadzki Katedry z ulicy Narutowicza do siedziby przy ulicy Wólczańskiej, Joanna osobiście pieczołowicie pakowała każdy egzemplarz księgozbioru do skrzyń i wypakowywała na nowym miejscu. Kiedy Katedra znajdowała się przy ulicy Wólczańskiej, władała swoim małym bibliotecznym królestwem, które mieściło się na parterze budynku. Dodatkowo uczyła na pół etatu języka łacińskiego w XXXII Liceum Ogólnokształcącym (1990-92) i w Wojskowej Akademii Medycznej (1990–1995).

Rok 1995 przyniósł dużą zmianę w życiu Joanny, gdyż dostała się na studia doktoranckie. Przygotowując się do nich musiała zadecydować, który z obszarów badawczych kultury greckiej wybierze jako tematykę dla swojej dysertacji. Tymi słowami motywowała swój wybór:

Od ukończenia studiów moje zainteresowania badawcze koncentrują się wokół dwóch zasadniczych obszarów: kultury i religii starożytnych Greków. Obie dziedziny wymagają interdyscyplinarnego podejścia do badań, w których uwzględniane są wszystkie zachowane starożytne źródła zarówno literackie, jak i archeologiczne. Dla obu tych obszarów duże znaczenie mają również badania językoznawcze. Podstawowy warsztat naukowy zawdzięczam w dużym stopniu mojej Alma Mater, w której przekazywano studentom wiedzę nie tylko z zakresu literaturoznawstwa, ale również religioznawstwa i językoznawstwa porównawczego oraz indoeuropeistyki […]^[2].

Joanna wybrała więc niezwykle trudną, ale ogromnie ciekawą dziedzinę badań, jaką jest religioznawatwo. Poszła drogą wskazywaną studentom KFK przez pana profesora Ignacego R. Dankę, który swoje wykłady językoznawcze poszerzał o wiadomości z zakresu szeroko pojętej kultury starożytnej, w tym przede wszystkim religii. Pan Profesor objął naukową opieką doktorat Joanny.

Rozpoczęte w 1995 roku studia doktoranckie Joanna ukończyła w roku 2000. Otrzymała tytuł doktora nauk humanistycznych na podstawie rozprawy pt. Mit i kult Dionizosa w literaturze greckiej. Jeszcze na trzy lata wróciła do swego bibliotecznego królestwa (2000–2003), aż w roku 2003 została adiunktem w Katedrze Filologii Klasycznej.

Książka pt. Zbożność i bezbożność w kulturze Greków i liczne artykuły pozwoliły jej uzyskać w roku 2019 stopień doktora habilitowanego. Trzeba tu nadmienić, że przygotowanie tej rozprawy łączyła Joanna z innymi obowiązkami: pracą dydaktyczną, naukową i organizacyjną.

Dr hab. Joanna Rybowska pozostawiła po sobie dwie książki i wiele artykułów naukowych oraz popularyzatorskich. Pierwszą z nich, zatytułowaną Dionizos. Agathos Daimon (Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Wydawnictwo Benedyktynów Tyniec, Łodź–Kraków 2014), poświęciła prezentacji archetypicznych funkcji Dionizosa, archaicznych form oddawania mu czci, zmianom, którym one podlegały i roli tego bóstwa w religii greckiej. Druga z Jej rozpraw pt. Zbożność i bezbożność w kulturze Greków (Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2017) dotyczyła ważnych pojęć prawno-sakralnych w kulturze greckiej, ich roli w codziennym życiu Hellenów i praktycznego ich znaczenia w sakralnej relacji pomiędzy człowiekiem i bóstwem. Dr hab. Joanna Rybowska w ten sposób prezentowała założenia swojej monografii:

Monografia poświęcona została miejscu i znaczeniu religii w kulturze Greków; jest analizą różnorodnych świadectw, ukazujących wzajemną relację pomiędzy ludźmi i bogami. […] Tak ujęty temat sprawia, że ma ona charakter interdysyplinarny; poruszane w niej zagadnienia dotykają różnych obszarów badawczych – od filologii klasycznej poczynając, poprzez religioznawstwo, archeologię, kulturoznawstwo, filozofię starożytną, zagadnienia prawne i antropologiczne^[3]. […] Już sam tytuł książki, Zbożność i bezbożność w kulturze Greków, określa mój sposób widzenia i pisania o wierzeniach Hellenów. Takie ujęcie tematu uznaję za słuszne z jednego zasadniczego powodu, mianowicie, że „służba dla bogów” – jak określali swe powinności względem nieśmiertelnych sami Grecy – była jednym z najważniejszych elementów tak życia prywatnego, społecznego, jak i kulturalnego w starożytnej Helladzie. Przystępując do badań nad interesującym mnie zagadnieniem nie kierowałam się żadną z góry przyjętą tezą, dopiero podczas analizy zachowanych źródeł oraz po zapoznaniu się z olbrzymią literaturą przedmiotu, która dotyczyła różnych aspektów zarówno religii, jak i kultury Grecji, zrodziła się koncepcja zaprezentowania interesującego mnie tematu^[4].

Ta książka dr hab. Joanny Rybowskiej uzupełniła lukę w polskiej literaturze naukowej omawiającej praktyczny wymiar norm prawno-religijnych akceptowanych przez Greków i wymagających tej akceptacji od wszystkich obywateli greckiej polis. Za obie książki dr hab. Joanna Rybowska otrzymała nagrodę Pana Rektora UŁ.

Artykuły naukowe dr hab. Joanny Rybowskiej koncentrowały się wokół kilku zagadnień badawczych, w tym między innymi: kultu Dionizosa w starożytnej Grecji, wyobrażeń Hellenów o świecie podziemnym i ich rytuałów związanych ze śmiercią, roli i znaczenia kobiet w starożytnych Atenach oraz postaci bogini Hekate.

Dorobek naukowy dr hab. Joanny Rybowskiej uzupełniają liczne referaty wygłoszone podczas konferencji krajowych i międzynarodowych, sesji naukowych, zebrań PTF-u. Pod Jej kierunkiem powstawały prace licencjackie i magisterskie, z których jedna została opublikowana.

Wielokrotnie współredagowała czasopisma i monografie naukowe, współorganizowała konferencje i sesje naukowe. Była pomysłodawczynią i koordynatorką wykładu monograficznego Gyne, femina, mulier. Postać kobiety w kulturze europejskiej od starożytności do epoki Renesansu. Wykład ten zaszczycili swoimi odczytami badacze z całej Polski – w roku akademickim 2010/2011 zaprezentowali 28 odczytów.

Aktywność naukową i dydaktyczną Joanny dopełniała Jej działalność w organizacjach naukowych, przede wszystkim w Polskim Towarzystwie Filologicznym, do którego została przyjęta tuż po zakończeniu studiów. Od 1995 do 2002 roku była skarbnikiem Koła Łódzkiego PTF. W roku 2002 została wybrana prezeską Koła i pełniła tę funkcję do roku 2011 oraz ponownie w latach 2015–2023. Traktowała ją jak ważną powinność podtrzymania i kontynuowania tradycji antycznych w Łodzi i okręgu łódzkim. W okresie prezesury Joanny odbyło się ponad sto zebrań, podczas których wynikami swoich badań dzielili się naukowcy polscy i zagraniczni. Koło Łódzkie PTF zorganizowało pięć konferencji naukowych, w tym dwie międzynarodowe, 15 konkursów dla młodzieży licealnej i sześć dla uczniów gimnazjum z województwa łódzkiego. Joanna była także współautorką artykułów opisujących działalność Koła Łódzkiego PTF od roku 1918 roku, aż do rozpoczęcia II Wojny Światowej oraz w latach 1945–1989. Z Jej inicjatywy Zarząd KŁ PTF podjął wspólpracę z Interdyscyplinarnym Zespołem Badawczym „Badania nad Kulturą Dawną”, powołanym w Warszawie, a współpraca ta zaowocowała wspólnie zorganizowanymi dwiema konferencjami i czterema sesjami naukowymi. Od 2016 dr hab. Joanna Rybowska należała do Centrum Badań nad Historią i Kulturą Basenu Morza Śródziemnego i Europy Południowo-Wschodniej im. Prof. Waldemara Cerana (Ceraneum).

Joanna nie uchylała się także od miłej dla filologa klasycznego powinności, jaką było propagowanie wiedzy o starożytności, peregrynując z wykładami do szkół gimnazjalnych i średnich oraz podejmując gości Pikniku Wiedzy i Nauki oraz Festiwalu Nauki, Techniki i Sztuki, organizowanych przez UŁ. Współorganizowała dla licealistów województwa łódzkiego konkursy: recytatorskie, fotograficzny (np. „Motywy antyczne w architekturze Łodzi”) oraz wiedzy z zakresu antyku (np. „Sapere aude. Na tropach antyku”).

Bogata i różnorodna działalność naukowa Joanny była dla Niej podróżą, dzięki której odkrywała nowe treści i znaczenia. Ich ślad pozostawiła w swoich publikacjach oraz wdzięcznej pamięci czytelników.