Artur Dzierzbicki – żołnierz i obywatel

Piotr Hubert Rodziewicz^*

Artur Dzierzbicki: A Soldier and a Citizen

Wprowadzenie

Przez kilka lat podczas pracy w Instytucie Pamięci miałem możliwość współtworzenia ewidencji grobów weteranów walk o wolność i niepodległość Polski. Prowadząc kwerendę, dotarłem do listu wdowy po weteranie, w którym znajdowały się nazwiska dwóch plutonów kawalerii wojsk powstania styczniowego, dowodzonych przez kapitana Józefa Skrzyńskiego^[1]. Postanowiłem odnaleźć groby tych ludzi, wydobyć spośród dokumentów historię ich życia. Jednym z nich był Artur Dzierzbicki (ryc. 1). Żołnierz znaczący do tego stopnia, że za swoją walkę z bronią w ręku otrzymał najwyższe wojenne odznaczenie – krzyż Virtuti Militari. Odnalezienie grobu okazało się dużym wyzwaniem. Posiadając akt zgonu i nekrolog, wiedziałem, że został pochowany w Niewieszu. Niestety, na cmentarzu nie ma już grobu rodziny Dzierzbickich. Jeździłem tam kilkukrotnie, szukając grobu bądź co bądź najbogatszego, najbardziej znanego ziemianina mieszkającego w pobliskich Biernacicach. Jednak ani poszukiwania, ani rozmowy z mieszkańcami czy też konsultacje z regionalistami nie przyniosły informacji, na którą czekałem. Dopiero rozmowa z najstarszym mieszkańcem Niewiesza pozwoliła dociec, co się stało z grobowcem Dzierzbickich. W artykule przedstawiam losy wojenne ułana, próbuję pokazać życie codzienne, jakże charakterystyczne dla tej klasy społecznej w XIX w. Mam nadzieję, że wyda się to Państwu wzbogacające poznawczo i być może stanie się przyczynkiem do dalszych badań nad szlachtą ziemi łęczyckiej lub też ‒ używając innego podziału geograficznego ‒ ziemi kaliskiej.

Biogram

Artur Szczepan Dzierzbicki urodził się 25 grudnia 1843 r. w Fułkach, w gminie Kałów, powiecie wartskim, departamencie kaliskim. Był synem małżonków Dzierzbickich herbu Topór, Kazimierza i Kunegundy Leokadii z Bajkowskich. Przyszedł na świat w majątku należącym do rodziny babci od strony matki, Józefaty z Kossobudzkich herbu Pomian, żony Rocha Bajkowskiego herbu Lubicz, właściciela Czepowa Średniego (gmina Wielenin)^[2].

Dzierzbiccy byli po ślubie (ryc. 2), który miał miejsce rok wcześniej, i mieszkali w majątku rodziców Leokadii (używała imienia Leokadia) w Bardzyninie^[3].

Rok później państwo Dzierzbiccy przenieśli się do Prawęcic (parafia Bełdów), gdzie urodziła się siostra Artura – Stefania^[4]. Wiemy z dokumentów spadkowych, że w 1849 r. Dzierzbiccy mieszkali w majątku Psary, w okręgu zgierskim^[5]. Następnie stali się dzierżawcami Bronowa, należącego do okręgu wartskiego powiatu kaliskiego Guberni Warszawskiej. Właścicielem majątku był Wawrzyniec Konopnicki, teść Marii Konopnickiej. Dzierżawili go do roku 1853^[6].

W następnych latach Kazimierz został administratorem majoratu Tkaczew, gdzie zamieszkał z rodziną^[7].

W 1849 r. Artur Dzierzbicki rozpoczął naukę w Instytucie Szlacheckim w Warszawie (ryc. 3)^[8]. Była to szkoła przeznaczona wyłącznie dla rodzin zamożnych – synów szlachty oraz urzędników państwowych. W 1850 r. uczyło się w niej zaledwie 81 uczniów^[9]. Opłaty za edukację były bardzo wysokie. W pierwszych trzech klasach nauka kosztowała 200 rubli rocznie, w pozostałych czterech klasach 300 rubli rocznie^[10].

Po ukończeniu warszawskiej szkoły młody Dzierzbicki kontynuował naukę w gimnazjum w Płocku w 1861 r. W tym samym roku wstąpił do szkoły przygotowawczej w Warszawie, utworzonej przez hrabiego Wielopolskiego, a następnie do świeżo otwartej Szkoły Głównej w Warszawie, na Wydział Prawa i Administracji (ryc. 4)^[11].

W 1863 r. wybuchło powstanie styczniowe i wielu studentów Szkoły Głównej, w tym i Dzierzbicki, wzięło w nim udział^[12]. W niedzielę wielkanocną synowie okolicznej szlachty zebrali się w majątku Kazimierza Dzierzbickiego w Tkaczewie. Ojciec Artura ich pobłogosławił, wuj Aleksander Dąbrowski, weteran powstania listopadowego, poprowadził grupę do obozu pułkownika Kazimierza Oborskiego stacjonującego w okolicy Konina^[13]. Wraz z Dzierzbickim poszli do walki: syn Aleksandra Kornel Dąbrowski, dwaj bracia Łebkowscy, Władysław Wardęski, Władysław Boetticher, Alfons Szamowski, Wacław Odechowski, Walerian Oszkowski, Edmund Sojecki^[14]. Sama „biała” młoda szlachta wraz ze służbą dworską. Trafili do świeżo utworzonego oddziału dragonów (ułanów, strzelców konnych), nazywanych potocznie Krakusami ze względu na charakterystyczne nakrycie głowy (ryc. 5).

Kawaleria Oborskiego walczyła w kwietniu w szeregach dużego zgrupowania pułkownika Józefa Seyfrieda, który był również naczelnikiem wojskowym województwa mazowieckiego. Seyfried poruszał się powozem, który był ochraniany przez kawalerzystów, wśród których znajdował się Dzierzbicki. Ułani mieli serdecznie dosyć takiej „walki” i poprosili pułkownika Oborskiego o inne, bardziej waleczne zadania. Zostali więc skierowani do zadań rozpoznawczych i osłonowych^[15]. Do pierwszego większego starcia doszło 26 kwietnia pod Nową Wsią koło Sompolna na Kujawach. Tutaj po raz pierwszy Dzierzbicki skrzyżował szable z kawalerzystą rosyjskim. Potyczka okazała się zwycięska. Pododdział rosyjski wysłany z Włocławka musiał wycofać się za granicę Królestwa, znajdując w Prusach schronienie^[16]. Niestety, krótko trwała radość ze zwycięstwa. 29 kwietnia oddział Seyfrieda został rozbity pod Brdowem, tracąc wielu żołnierzy, m.in. bardzo odważnego dowódcę, który przybył walczyć w szeregach powstańczych z Francji, pułkownika Leona Younga de Blakenheima^[17]. Kawalerii Oborskiego udało się odskoczyć i przeżyć klęskę. Ciągłe utarczki z podjazdami rosyjskimi, nieustanne marsze, noclegi w zimnie i deszczu spowodowały chorobę wrzodową u Dzierzbickiego. Otrzymał urlop i wrócił do rodzinnego domu, by się leczyć^[18]. Po zaledwie trzech tygodniach powrócił do walki w powstaniu. Nowym bezpośrednim dowódcą pododdziału został wyznaczony rotmistrz Józef Skrzyński^[19]. Szwadron Skrzyńskiego był to kwiat młodzieży pochodzącej z okolic Łęczycy. Dzierzbicki wraz z kolegami trafił do plutonu drugiego, który prowadził syn właścicieli Dalikowa Władysław Wardęski. Jego podoficerami zostali Stanisław Cygański z majątku Cygany i Walery Oszkowski z majątku Śladków Rozlazły z okolicy Piątku. W plutonie znajdowali się również wspomniany już Kornel Dąbrowski z majątku Kraski, Stanisław Noffok, Stanisław Cholewiński, Przemysław Byszewski, Ignacy Pryliński i inni^[20]. 22 maja 1863 r. Oborski wraz z pułkownikiem Stanisławem Szumlańskim oraz piechotą prowadzoną przez pułkownika Karola Włodka rozłożył się obozem w Poddębicach oraz w pobliżu miasta. Głównym dowódcą tej dużej formacji był pułkownik Ignacy Słupski, żołnierz walczący jeszcze w powstaniu listopadowym^[21]. W nocy z Uniejowa wyruszył oddział rosyjski mający za zadanie spacyfikować buntowników Oborskiego. Rotę piechoty, szwadron huzarów prowadził major Aleksander von Broemsen. Rosjanin nie spodziewał się, że siły polskie będą tak olbrzymie. Dowódcy powstańczy prowadzili ponad 1500 insurgentów, wśród których byli strzelcy piesi, kosynierzy i kawalerzyści. Do walki doszło nad ranem 23 maja^[22]. Rosjanie, wycofując się, znaleźli schronienie we wsi Niewiesz. Zajęli domy, prowadząc skuteczny ogień karabinowy z okien, drzwi, dachów domów, karczmy i wozowni. Budynki zamieniły się w blokhauzy trudne do zdobycia. Polacy trzymani byli z dala ogniem karabinowym. Nie mogli podejść i podpalić domów. W tym czasie szwadron rotmistrza Skrzyneckiego starł się z huzarami rosyjskimi, którzy chcieli dołączyć do zabarykadowanej w domach piechoty. W starciu bezpośrednim na szable i pałasze nasi kawalerzyści wykazali się odwagą i determinacją. Walka była niezwykle krwawa. Ułan Jan Grotgier, posługując się średniowiecznym mieczem, odciął kilka głów huzarom, a jednemu odrąbał ramię^[23]. Tymczasem rosyjskie punkty oporu wytrzymały ataki polskiej piechoty. Potyczka trwała cały upalny dzień. W walce zostali ciężko ranni dowódcy Oborski i Włodek^[24]. Wobec niemożliwości podejścia i podpalenia blokhauzów, zmroku i nadciągających od strony Sieradza kolumn rosyjskich pułkownik Ignacy Słupski zdecydował się opuścić miejsce walki jak najszybciej i wycofać się jak najdalej. 4 czerwca pułkownik Edmund Callier, świeżo mianowany naczelnikiem wojskowym województwa mazowieckiego i kaliskiego, przybył do obozu stacjonującego w miejscowości Orla. Poprowa­dził partię powstańczą w kierunku Konina. Kawalerzyści Skrzyńskiego, będący w ariergardzie, wykonali prace saperskie, niszcząc most na Warcie pod Orlą. W ten sposób udało im się opóźnić pościg kolumn moskiewskich^[25]. 27 czerwca walczyli z dobrym skutkiem na szable z huzarami rosyjskimi pod Izbicą Kujawską^[26]. Kolejna potyczka stoczona z Rosjanami niestety zakończyła się porażką. 29 i 30 czerwca pod wsią Grochowy, koło Ślesina, pułkownik Callier zmuszony został do podjęcia walki, pomimo przeważających sił wroga. Wyselekcjonowana grupa 50 jeźdźców Skrzyńskiego wykonywała zadania typowo rozpoznawcze. Doszło jednak do walk na białą broń, z których to pojedynków ułani najczęściej wychodzili zwycięsko. Callier w swoich meldunkach chwalił pierwszego dnia walk ułanów Skrzyńskiego, drugiego zaś dnia był zły, ponieważ kawalerzyści nie wypełnili swoich zadań^[27]. Kilku z nich zginęło śmiercią walecznych. Wśród poległych znalazł się przyjaciel Dzierzbickiego, syn kucharza z majątku Tkaczew, Aleksander Ostrowski, a także fornal z tego majątku o nazwisku Korejwo^[28]. Potyczka była przegrana, Skrzyński tuż po niej otrzymał rozkaz przemieszczenia się na teren Kujaw w celu przejęcia broni od tamtejszych władz cywilnych^[29]. Pojawił się na arenie walk dopiero 9 lipca, kiedy to doszło do bitwy pod Kterami koło Kutna. Dragoni majora Józefa Skrzyńskiego, zwani jazdą łęczycką, wzięli udział w ostatnim etapie bitwy. Wykorzystali zabudowania we wsi Zieleniew: dzięki przygotowanej pułapce okrążyli nadciągający spod Kter kozacki oddział konny, wycinając go w pień, następnie odskoczyli w kierunku Głowna na nocleg^[30]. Następnego dnia, kierując się na Brzeziny, starli się ponownie za Strykowem, w okolicy wsi Janowice (spisując swoje wojenne losy po 60 latach, Dzierzbicki mylił nazwy miejscowości i podawał jako miejsce bitwy Dobieszków^[31]). Dwa plutony przemieszczały się w oddaleniu od siebie. Nagle żołnierze z plutonu Dzierzbickiego zauważyli patrol kozacki. Nie chcąc, żeby informacja o ich istnieniu została dalej przekazana, puścili się galopem za wrogiem. Niestety, okazało się, że w pobliżu patrolu znajdowały się większe siły nieprzyjaciela. Doszło do walki pod lasem janowickim, w wyniku której zginęło dwóch ułanów. Ciężko ranny został pochodzący z Kujaw 29-letni rotmistrz Skrzynecki. Umarł dwa dni później^[32]. Dzierzbicki cudem uniknął śmierci. Podobnie jak pozostali przy życiu chował się w dworach szlacheckich, a następnie powrócił do rodzinnego domu^[33].

We wrześniu po raz trzeci wyruszył walczyć o wolną Polskę. Zaciągnął się do partii powstańczej pułkownika Michała Zielińskiego, naczelnika wojennego województwa mazowieckiego, która stacjonowała wówczas w okolicy Kutna, we wsi Baranowizna. Był to oddział składający się z kilkuset strzelców, kosynierów i strzelców konnych. Dzierzbicki, z racji swoich doświadczeń w powstaniu, został podoficerem dowódcy jazdy o nazwisku Bronisławski vel Zygmunt Podczaski. Jeszcze w tym samym miesiącu, 17 września, pułkownik Zieliński wraz z majorem Władysławem Orłowskim wyruszyli w kierunku Gór Świętokrzyskich, zgodnie z rozkazem władz powstańczych. Chcąc uniknąć walki, próbowali wymknąć się rosyjskiej obławie. Niestety, 23 września spotkali się z wojskami rosyjskimi w miejscowości Żdżary, na drodze do Nowego Miasta nad Pilicą, gdzie zaplanowano postój. W trakcie walki piechota rosyjska zaczęła uciekać, kryjąc się w lesie. Zirytowany postawą własnej piechoty Zieliński dał rozkaz kawalerii, żeby wyparła z lasu Rosjan. Niestety, od palby karabinowej Rosjan zginęły nie tylko konie, ale także dowódca Bronisławski vel Podczaski i kilku innych kawalerzystów. Artur Dzierzbicki został awansowany na oficera na polu walki przez pułkownika Zielińskiego^[34]. 25 września doszło pod Dobieszkowem w okolicy Strykowa do kolejnego starcia. Tym razem wycofujących się spod Żdżar powstańców zaatakowała wysłana z Warszawy sotnia kozaków kaukaskich esauła Kosmy Iwanowicza Zankisowa w celu pacyfikacji oddziału majora Orłowskiego. Zieliński z Orłowskim nie podjęli walki w miejscu chwilowego odpoczynku w Skoszewach. Zaczęli uciekać przez dobieszkowski las w kierunku Strykowa. Do pojedynku na szable doszło przy młynie w Dobieszkowie^[35]. Dzierzbicki wspomina: „[…] Rejterując oddział nasz znalazł się nad potokiem, nad którym stał młyn wodny. Ciężką była walka, a strumyk krwią zabarwił, wielu zginęło, zwalonych w staw przymłyński. Życie zawdzięczam przytomności i trafności strzałów. W bitwie tej dowódcy szczególnie kawalerii jakby stracili całą przytomność. Parli nas moskale aż do miasteczka Strykowa, w murach i zabudowaniach którego udało się zatrzymać napór moskali”^[36].

Pozostali przy życiu kawalerzyści, wraz ze swoimi oficerami, przenocowali we dworze w Pludwinach. Następnego dnia oficerowie pożegnali się. Major Michał Zieliński zdał dowództwo majorowi Władysławowi Orłowskiemu i opuścił obóz. Zmęczeni, ranni, rozbici psychicznie żołnierze podążyli w kierunku Piątku. W drodze Orłowski przekazał dowodzenie Dzierzbickiemu i wraz ze swoim adiutantem Tadeuszem Górą odjechał w kierunku lasów gostynińskich. Dzierzbicki, nie widząc szans na dalszą walkę, rozpuścił oddział, a broń kazał zakopać^[37]. W listopadzie otrzymał oficjalny awans oficerski od Rządu Narodowego, a w marcu 1864 r. wezwanie do sformowania nowego oddziału. Powstanie chyliło się ku upadkowi, coraz więcej osób było poszukiwanych, aresztowanych i sądzonych za udział w nim. Dzierzbicki postanowił wyjechać za granicę i tam odczekać. Wyjechał do Drezna wraz z Władysławem Wardęskim^[38].

Wrócił jednak jeszcze w tym samym, 1864 r.^[39] Autor artykułu nie dotarł jednak do informacji, w jaki sposób ułożył sobie relacje z władzami rosyjskimi. Być może potraktowano go jako zwykłego szeregowego żołnierza i ze względu na młody wiek oszczędzono. Są to jednak tylko domysły.

Po powrocie z powstania Artur Dzierzbicki wrócił na studia do Szkoły Głównej w Warszawie, które ukończył w 1865 r. Dalszą naukę kontynuował w Brukseli^[40].

20 listopada 1865 r. poślubił Aleksandrę Maleszewską, córkę Aleksandra i Marianny z Lisieckich. Ślub odbył się w Wolborzu (ryc. 6). Na świadków powołano sąsiadów państwa Lisieckich: Konstantego Lazareffa, dziedzica wsi Studzianki, i Józefa Kamockiego, dziedzica wsi Golesze^[41]. W akcie ślubu jako miejsce urodzenia Artura występuje Borzęcin. Być może jest to miejscowość podana celowo ze względu na powstańczą przeszłością pana młodego.

Małżeństwo zamieszkało początkowo w Modrzewku, w powiacie wolborskim, w majątku rodziców Aleksandry. Tam też urodziła im się w 1867 r. córka Feliksa Kazimiera^[42]. Rodzicami chrzestnymi dziecka zostali Feliks Lisiecki, właściciel majątku Biernacice, oraz matka Artura, Leokadia Dzierzbicka. Wiemy, że w kwietniu 1870 r. w majątku Borszyn umarł zaledwie roczny syn Kazimierz Dzierzbicki (parafia Solca Wielka^[43]). Tuż obok, w Tkaczewie, mieszkali rodzice Artura. Jego ojciec Kazimierz był administratorem majoratu. W tym samym roku umarł również w Tkaczewie jeszcze jeden syn Artura, Władysław Aleksander, mający niecałe dwa lata^[44]. Możemy wnioskować, że w tych właśnie latach Dzierzbiccy mieszkali wraz z rodzicami Artura.

Od 1872 r. rozpoczął się kolejny rozdział życia Dzierzbickiego. Został właścicielem majątku Biernacice w parafii Niewiesz (ryc. 7), który to majątek Dzierzbiccy otrzymali od wuja Aleksandry Feliksa Lisieckiego^[45]. Jeszcze w tym samym roku urodziła się Dzierzbickim córka Maria^[46].

Dzierzbicki wiódł życie typowe dla swojej klasy społecznej. Zajmował się rolnictwem, hodowlą koni. Duże zyski uzyskiwał ze sprzedaży alkoholu, który produkowała gorzelnia w Biernacicach. W 1872 r. odkupił od sąsiadów Jarosława i Marii Konopnickich podupadły majątek w Bronowie^[47]. Obejmował on dwór drewniany z dachem krytym strzechą, a także budynki folwarczne oraz ponad 700 hektarów ziemi. Znajdowało się tam 100 hektarów starodrzewia, ponad 600 sztuk drzew owocowych, dobrej klasy gleba rolnicza, zarodowa owczarnia oraz produkcja torfu na potrzeby gorzelni w Biernacicach^[48]. „Gazeta Kaliska” o sprzedaży Bronowa pisała, że nabył ją „jeden z najzasłużeńszych i najzamożniejszych ziemian kaliskich”^[49]. W Biernacicach urodziły się kolejne dzieci Dzierzbickich. W 1872 r. urodziła się Maria, w 1873 r. Władysław, zaś w 1880 r. Kazimierz^[50]. W czasie wolnym od pracy małżonkowie wiedli życie towarzyskie. Spotykali się z miejscową szlachtą, podróżowali, kupowali dzieła sztuki, należeli do Towarzystwa Sztuk Pięknych w Krakowie^[51]. Dzierzbicki przez cały czas utrzymywał relacje, które silnie zawiązały się podczas trudów w powstaniu styczniowym. Wraz z Władysławem Boetticherem brał udział w corocznej warszawskiej wystawie inwentarzy, będąc sędzią w dziale koni^[52].

Równolegle Artur Dzierzbicki uczestniczył w życiu społecznym. Od 1880 r. był członkiem zarządu kaliskiego oddziału Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego, a od 1882 r. – członkiem warszawskiego Towarzystwa Ogrodniczego. W TKZ pełnił funkcję radcy komitetu. W kaliskim oddzia­le TKZ udzielali się towarzysze broni z powstania – Władysław Wardęski i Władysław Łebkowski. Od roku 1887 Dzierzbicki był również sędzią gminnym, mianowanym z urzędu w guberni kaliskiej, w powiecie tureckim. Sędzią gminnym najczęściej zostawał wójt gminy, skupiający w swoim ręku władzę sądową, administracyjną i wykonawczą na terenie gminy. Dzierzbicki pozostał na tym stanowisku aż do 1904 r., kiedy to sam zrezygnował z funkcji. W 1890 r. kupił osadę młyńską Zelgoszcz za 550 rubli^[53]. W tym momencie był już właścicielem Zelgoszczy oraz Biernacic, Bronowa z przyległościami, takimi jak Bronówek A, Bronówek B czy Piotrów (ryc. 8).

Wciąż prowadził interesy w branży spirytusowej. W 1898 r. wziął udział w licytacji na dostawę 150 tys. wiader wódki 40-proc. do składu w Piotrkowie^[54].

W tym czasie wyszły za mąż córki Dzierzbickich. W 1887 r. Feliksa Kazimiera Dzierzbicka poślubiła Michała Białeckiego, właściciela majątków Dębołęka i Kuśnia w gminie Brzeźnio (świadkiem na tym ślubie był przyjaciel Dzierzbickich, właściciel majątku Jęczew, mieszkający w Tkaczewie Kazimierz Walewski)^[55]. W 1891 r. w parafii Niewiesz odbył się ślub Marii Dzierzbickiej z Władysławem Krzymuskim herbu Radwan, starszym od Marii o 18 lat właścicielem majątku Wilczagóra^[56]. Młodzi Krzymuscy zamieszkali jednak w innym rodzinnym majątku pana młodego, w Świnicach Warckich, mając za sąsiada przyjaciela ojca z czasów powstania, Kornela Dąbrowskiego, właściciela majątku Kraski. Niestety, miały też miejsce smutne chwile, jak śmierć wnuczki Teresy Krzymuskiej w 1892 r.^[57]

Artur Dzierzbicki nadal brał czynny udział w życiu społecznym. Podczas majowych wyborów w 1900 r. w kaliskim kole TKZ przewodniczył obradom^[58]. W kolejnym roku został wybrany do zarządu kaliskiego oddziału TKZ jako członek komisji rewizyjnej, która oceniała działalność handlową nowo wybranego dyrektora handlowego, wyniki sprzedaży zarówno w Kaliszu, jak i w nowym składzie w Błaszkach. Komisja sprawdzała również książki handlowe, towar i stan kasy^[59].

W styczniu 1903 r. umarła żona Artura, Aleksandra^[60]. Dzierzbiccy byli małżeństwem ponad 37 lat. Urodziło im się w tym czasie sześcioro dzieci. Niestety, nie wiemy nic na temat ich wzajemnej relacji.

Życie toczyło się dalej. W kwietniu 1904 r. miało miejsce zgromadzenie obywateli ziemskich zrzeszonych w TKZ. W Kaliszu 129 wyborców wybrało nowe władze. Artur Dzierzbicki został wybrany do Komitetu Towarzystwa^[61]. W kolejnym roku ponownie zasiadł w gronie członków komisji rewizyjnej. W tym czasie oddział kaliski TKZ liczył 261 członków^[62]. W 1906 r. Dzierzbicki, jako jeden z dwóch reprezentantów oddziału kaliskiego, wziął udział w wyborach władz ogólnokrajowych Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego^[63]. Świadczy to o jego wysokiej pozycji wśród ziemiaństwa kaliskiego. W tym samym roku, w Turku, został także wybrany przewodniczącym lokalnego koła organizacji Polska Macierz Szkolna. Organizacja ta pomagała w nauce analfabetom^[64].

Dzierzbicki brał na siebie odpowiedzialność za losy kraju, uczestnicząc również w życiu politycznym. W 1908 r. odbywały się wybory do Rady Państwa. Każda gubernia wybierała sześć osób, które później wraz z innymi 54 wyborcami z pozostałych dziewięciu guberni dokonywały wyboru jednego członka do Rady Państwa. W Kaliszu brało udział 22 prawyborców, z których wybrano sześciu, wśród nich Artura Dzierzbickiego^[65]. W wyborach do Rady Państwa w 1909 i 1910 r. Dzierzbicki ponownie został wybrany z guberni kaliskiej^[66]. Od 1907 r. ponownie działał w TKZ. Został powołany na radcę prawnego Komitetu Towarzystwa^[67]. Działał dla dobra tej instytucji aż do roku 1917. Od 1910 r. należał również do Centralnego Towarzystwa Rolniczego w Królestwie Polskim i Gubernialnego Towarzystwa Rolniczego Kaliskiego^[68].

W 1914 r. wybuchła pierwsza wojna światowa. Wojska rosyjskie wraz z władzami administracyjnymi opuściły w sierpniu Warszawę. Społeczeństwo polskie było przestraszone zmieniającą się sytuacją. W tym momencie został zawiązany komitet obywatelski, który wydał odezwę skierowaną do ludności miasta i kraju. W odezwie nawoływano do zachowania spokoju, jedności duchowej i sprawności w działaniu przy niesieniu wzajemnej pomocy. Wśród osób, które podpisały odezwę, możemy znaleźć nazwisko Władysława Wardęskiego i Artura Dzierzbickiego (ryc. 9)^[69]. Dzierzbicki utrzymywał cały czas dobrą relację ze swoim dowódcą z powstania, rotmistrzem Władysławem Wardęskim.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 r. i po przeprowadzeniu postępowania kwalifikacyjnego otrzymał stopień podporucznika. Pod numerem 439 znalazł się na liście weteranów polskich powstań narodowych 1831, 1848 i 1863 r.^[70] W tym czasie, w 1918 r., żyło jeszcze 3,5 tysiąca weteranów powstania styczniowego. Za udział w walce z bronią w ręku i za bohaterstwo 27 czerwca 1923 r. otrzymał z rąk generała Eugeniusza Pogorzelskiego, w jego gabinecie na placu Saskim w Warszawie, order wojenny Virtuti Militari V klasy (ryc. 10)^[71].

Tak wysokie odznaczenie za walkę w powstaniu styczniowym otrzymało 59 żyjących wówczas weteranów (ryc. 11)^[72].

Dzierzbicki mieszkał już wówczas (od 1922 r.) w Warszawie, przy ul. Nowosenatorskiej 8 (ryc. 12)^[73]. Zmarł 14 marca 1930 r. o 20.30 przy ul. gen. Focha 8 (wcześniej Nowosenatorska) w otoczeniu najbliższych, rodziny i służby^[74].

Jego ciało zostało przewiezione pociągiem, a następnie karawaną konną, do Niewiesza, gdzie we wtorek 18 marca o 11.00 spoczęło w rodzinnym grobie (ryc. 13).

Odszedł bez wątpienia wybitny żołnierz powstania styczniowego, przedsiębiorczy ziemianin, wybitny rolnik, prawnik. Działacz społeczny, który swoją wiedzę, zarówno dotyczącą spraw agrarnych, jak i prawniczą, wykorzystywał praktycznie i dzielił się nią z innymi.

Podsumowanie

W związku z wprowadzeniem przez IPN ewidencji grobów weteranów walk o wolność i niepodległość Polski autor artykułu próbował znaleźć grób Dzierzbickich w Niewieszu. Okazało się, że już nie istnieje. Podczas rozmowy z najstarszym mieszkańcem wsi autor otrzymał informację, że podczas okupacji Niemcy wyciągnęli trumny z grobowca (który miał charakter grobu piwnicznego). Podejrzewali, że partyzanci schowali tam broń. Grobowiec w następnych latach coraz bardziej ulegał zniszczeniu. W końcu został zlikwidowany. W 2023 r. miała miejsce uroczystość powieszenia na murze cmentarnym tablicy, która informuje o miejscu spoczynku wybitnego Polaka (ryc. 14)^[75].

Dzięki takim postaciom jak Artur Dzierzbicki historia regionu kaliskiego nabiera konkretnych, ludzkich wymiarów.

Podziękowania

Podziękowania dla Elżbiety Słabik za wskazówki genealogiczne i historyczne. Bez Niej ta praca byłaby niepełna.