Ochrona przyrody w gminie na przykładzie Uniejowa i regionu łódzkiego

Leszek Kucharski^*

Błażej Chmielecki^*

Nature Conservation in the Communes of the Łódź Region Based on the Example of the Uniejów Commune

Wstęp

W polskim systemie prawnym ochrona przyrody jest regulowana przez Ustawę o ochronie przyrody z 2004 r.^[1] Zawarty w niej rejestr prawnych form ochrony przyrody, w art. 6 ust. 1, podaje 10 zróżnicowanych – co do sposobu ustanawiania i zakazów z nimi związanych – statusów, jakie mogą zostać przyznane obiektom wartościowym pod względem przyrodniczym. Kolejność wymienionych w art. 6 ust. 1 form ochrony przyrody oparta jest na hierarchii ich ważności. Pierwsze pięć miejsc w wykazie zajmują formy obszarowe (pkt 1–5): park narodowy, rezerwat przyrody, park krajobrazowy, obszar chronionego krajobrazu i obszar Natura 2000. Są one tworzone w drodze rozporządzeń Rady Ministrów (pkt 1), ministra środowiska (pkt 5), zarządzeń regionalnego dyrektora ochrony środowiska (pkt 2) albo uchwały sejmiku wojewódzkiego (pkt 3–4). Indywidualne formy ochrony przyrody (pomnik przyrody, stanowisko dokumentacyjne, zespół przyrodniczo-krajobrazowy i użytek ekologiczny) znajdują się w kompetencji samorządu gminnego. Listę form zamyka ochrona gatunkowa roślin, zwierząt i grzybów^[2]. Ustawa z dnia 23 stycznia 2009 r. o zmianie niektórych ustaw w związku ze zmianami w organizacji i podziale zadań administracji publicznej w województwie wprowadziła zmiany w kompetencjach organów administracyjnych, związanych z powoływaniem niektórych form ochrony przyrody^[3]. Zawarty w niej art. 21 pkt 4 zmienia zapisy ustawy o ochronie przyrody z 2004 r. (art. 44 ust. 1‒3), które dają możliwość ustanawiania oraz likwidacji: pomników przyrody, stanowisk dokumentacyjnych, użytków ekologicznych i zespołów przyrodniczo-krajobrazowych wyłącznie uchwałą rady gminy.

Celem niniejszej pracy jest charakterystyka porównawcza form ochrony przyrody na terenie gminy Uniejów, ze szczególnym uwzględnieniem form o charakterze indywidualnym, a także ocena systemu obszarów chronionych gminy na tle podobnych jednostek terytorialnych w województwie łódzkim. Przedstawiono ocenę aktywności władz gminy w ustanawianiu nowych obiektów chronionych oraz podano propozycje powołania nowych indywidualnych form ochrony przyrody.

Charakterystyka terenu badań

Gmina Uniejów leży w południowej, rozszerzonej części Kotliny Kolskiej, której dominującą formą rzeźby terenowej jest dolina Warty^[4]. Charakteryzowany teren obejmuje powierzchnię 129 km². Jest to obszar rolniczy, a użytki rolne stanowią ponad 83% jego powierzchni. Rolnictwo w gminie Uniejów jest rozdrobnione; średnia wielkość gospodarstwa wynosi tu ok. 3,5 ha. Obszar gminy charakteryzuje także niska lesistość, która wynosi tylko 10,6%. Dominują lasy sosnowe, ale w dolinie Warty spotyka się niewielkie powierzchnie łęgów^[5].

W 2012 r. Uniejów otrzymał status uzdrowiska. Strefą uzdrowiskową w gminie objęto 3 207 ha, czyli 25% jej powierzchni. Obejmuje ona miasto Uniejów oraz sołectwa: Spycimierz, Spycimierz Kolonia, Zieleń i Człopy^[6].

Metody badań

Do analizy rozmieszczenia i zróżnicowania obszarów chronionych gminy Uniejów posłużono się danymi Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska^[7]. Zostały one także wykorzystane do porównań z innymi gminami województwa łódzkiego. Informacje dotyczące powierzchni prezentowanych w pracy chronionych obszarów zaczerpnięto z aktów prawnych dotyczących tych obiektów, które opublikowano w Dziennikach Urzędowych Województwa Łódzkiego i Dziennikach Ustaw^[8]. Udział obszarów chronionych w powierzchni gmin uzyskano z danych udostępnionych przez Geoportal Krajowy^[9]. Dane statystyczne dotyczące analizowanych gmin i powiatów pozyskano z publikacji Głównego Urzędu Statystycznego^[10]. Informacje dotyczące cennych przyrodniczo obszarów pochodzą z własnych badań terenowych prowadzonych w latach 2011–2024 oraz publikacji cytowanych w dalszej części pracy.

Wyniki i dyskusja

Istniejące formy ochrony przyrody

W gminie Uniejów istnieją obecnie 24 obiekty przyrodnicze objęte ochroną na podstawie ustawy o ochronie przyrody. Reprezentują one pięć form ochrony przyrody (ryc. 1). Dominują formy indywidualne, czyli te, które mogą być ustanawiane w drodze uchwały rady gminy (19 obiektów). Są wśród nich: pomniki przyrody, zespoły przyrodniczo-krajobrazowe i użytki ekologiczne (tab. 1). W stosunku do liczby podobnych obiektów w innych gminach województwa łódzkiego Uniejów znajduje się w grupie 32 gmin (na 177 w regionie), w których jest od 21 do 40 prawnie chronionych obiektów przyrodniczych. W siedmiu gminach regionu łódzkiego nie ma żadnego obiektu przyrodniczego prawnie chronionego (ryc. 2).

Wśród form indywidualnych w gminach województwa łódzkiego dominują pomniki przyrody. Stanowią one aż 69% wszystkich obiektów chronionych. Na tym tle Uniejów znajduje się w grupie 56 gmin województwa, w których ustanowiono ponad 10 tego typu obiektów. W 102 gminach województwa łódzkiego jest od 1 do 10 pomników przyrody, a w 19 nie ustanowiono tego typu obiektu (ryc. 3).

Kolejną, dość liczną formą ochrony przyrody w województwie łódzkim są użytki ekologiczne. W regionie ustanowiono ich 877. W 64 gminach znajduje się od 1 do 10 tego typu obiektów, a w 24 gminach ich liczba mieści się w przedziale od 11 do 74 (gm. Przedbórz – 74). Z kolei w 89 gminach nie ma ani jednego tego typu obiektu (ryc. 3). Zjawisko to jest zwykle skorelowane z lesistością. Tą formą ochrony przyrody obejmowano najczęściej niewielkie mokradła i torfowiska śródleśne. Lasy Państwowe wnioskowały lub wyrażały zgodę na ich tworzenie, pozbywając się w ten sposób uciążliwych do zagospodarowania obszarów. Zjawisko to było obserwowane w różnych regionach kraju w drugiej połowie lat 90. XX w. i na początku XXI w.^[11] Gminy znajdujące się w powiatach o bardzo niskiej lesistości (do 10%) często nie posiadają użytków ekologicznych. Taka sytuacja ma miejsce w powiatach kutnowskim i łęczyckim. Zjawisko to rzadko dotyczy gmin o stosunkowo wysokiej lesistości, jak np. Galewice (lesistość – 44%) i Sokolniki (31%) w powiecie wieruszowskim czy Gidle (32%) w powiecie radomszczańskim.

W charakteryzowanej gminie ustanowiono dwa niewielkie zespoły przyrodniczo-krajobrazowe pokrywające zaledwie 1,31% jej chronionej powierzchni. Dotychczas nie wyznaczono żadnego stanowiska dokumentacyjnego. Te dwie formy nie posiadają większego znaczenia w ochronie przyrody województwa łódzkiego. Dotychczas ustanowiono w regionie 38 tego typu obiektów (cztery stanowiska dokumentacyjne i 34 zespoły przyrodniczo-krajobrazowe) (ryc. 3).

Wśród form obszarowych na terenie gminy Uniejów występują fragmenty dwóch obszarów chronionego krajobrazu (OChK) i trzech obszarów Natura 2000. W ramach sieci Natura 2000 utworzono dwa obszary specjalnej ochrony ptaków (OSO) i jeden specjalnego obszaru ochrony siedlisk (SOO).

Pod względem powierzchni dominują obszary chronionego krajobrazu. Zajmują one 49% terenu gminy i prawie w całości pokrywają się z wymienionymi dotychczas obszarami Natura 2000. Wyjątkiem jest fragment OSO „Dolina Środkowej Warty”, który w okolicach miejscowości Ostrowsko i Góry „wykracza” poza Nadwarciański OChK. Znacznie mniejszy areał (co wynika z natury obiektów) pokrywają użytki ekologiczne i zespoły przyrodniczo-krajobrazowe. Zajmują one zaledwie 0,78% powierzchni gminy. Zdecydowana większość obszarowych obiektów chronionych znajduje się w południowo-zachodniej i północno-zachodniej części charakteryzowanego terenu. Tylko dwa (łącznie zajmujące 2,83 ha powierzchni) użytki ekologiczne położone są we wschodniej części gminy. Natomiast obszary Natura 2000 stanowią 63,08% objętej ochroną powierzchni gminy. Interesujący jest fakt, że obiekt o nazwie Uniejowski Obszar Chronionego Krajobrazu w całości leży poza gminą Uniejów (na terenie powiatu tureckiego w województwie wielkopolskim).

Dane z Centralnego Rejestru Form Ochrony Przyrody wskazują, że znaczna część powierzchniowych form ochrony przyrody na terenie gminy Uniejów nakłada się na siebie. Stwierdzono jednoczesne występowanie nawet czterech form ochrony przyrody na tej samej powierzchni. Tak jest w przypadku zespołu przyrodniczo-krajobrazowego Zieleń wchodzącego w skład obszaru chronionego krajobrazu (Nadwarciańskiego) oraz obszaru Natura 2000 (Dolina Środkowej Warty); na terenie zespołu utworzono użytki ekologiczne^[12]. Z kolei ok. 39% wszystkich terenów chronionych na terenie gminy jest objętych jednocześnie przynajmniej przez dwie formy ochrony (ryc. 1). Zjawisko nakładania się form ochrony przyrody jest obecne na obszarze całego kraju. W różnych regionach Polski notowano jednoczesne występowanie pięciu różnych form na tej samej powierzchni (0,006%), a ponad 21% wszystkich obszarów chronionych jest objętych jednocześnie dwiema formami ochrony^[13]. W przypadku indywidualnych form ochrony przyrody obowiązuje jeden pakiet zakazów dla wszystkich ustanawianych przez gminę obiektów (art. 45 ust. 1)^[14]. Dlatego Dlatego też wydaje się mało zasadne jednoczesne ustanawianie kilku typów form ochrony przyrody na tym samym obszarze.

Po uwzględnieniu wspomnianego tu przypadku i innych miejsc nakładania się chronionych obiektów okazało się, że ochroną na terenie gminy Uniejów objęto 6389,63 ha, czyli 49,53% jej powierzchni^[15]. Wynik ten lokuje Uniejów w grupie 35 gmin województwa łódzkiego, w których udział tych obszarów jest większy niż 40% ich powierzchni (ryc. 4).

Propozycje nowych obszarów chronionych

Wyniki dotychczasowego rozpoznania wartości przyrodniczych gminy Uniejów wskazują, że nadal istnieją na jej obszarze obiekty o dużej wartości przyrodniczej, które należy objąć ochroną prawną. Dotyczy to szczególnie wschodniej i środkowej jej części^[16].

Do takich obiektów z pewnością należy Uroczysko Wielenin. Charakteryzowany kompleks leśny należy do cenniejszych obszarów w ubogiej w lasy gminie Uniejów. Jego florę tworzy ok. 240 gatunków roślin naczyniowych, w tym podlegające ochronie prawnej (m.in. goździk pyszny ‒ Dianthus superbus, gnieźnik leśny ‒ Neottia nidus-avis, kosaciec syberyjski ‒ Iris sibirica, listera jajowata ‒ Listera ovata i mieczyk dachówkowaty ‒ Gladiolus imbricatus). W roślinności charakteryzowanego uroczyska dominują grądy, które leżą w strefie przejścia między grądem środkowoeuropejskim (Galio silvatici-Carpinetum) i grądem subkontynentalnym (Tilio-Carpinetum). Mniejsze powierzchnie zajmują fragmenty świetlistej dąbrowy (Potentillo albae-Quercetum) i boru mieszanego (Querco roboris-Pinetum). Z przyrodniczego punktu widzenia szczególnie cenne są oddziały 266‒269 Nadleśnictwa Turek o łącznej powierzchni ok. 98 ha, położone w południowej części tego kompleksu leśnego. Optymalnym rozwiązaniem byłoby objęcie ochroną tej części Uroczyska Wielenin w formie rezerwatu przyrody (ryc. 1). Pozwoliłoby to zabezpieczyć najcenniejsze składniki tutejszej flory oraz zmodyfikować gospodarkę leśną w celu odbudowania przekształconej roślinności^[17].

Dolina Pisi (lewobrzeżny dopływ Neru) stanowi granicę gminy Uniejów z gminami Świnice Warckie i Wartkowice. Badania terenowe prowadzone w latach 2015–2016 wykazały, że jest to interesujący przyrodniczo obiekt. Na szczególną uwagę zasługuje półnaturalna roślinność łąkowa i mokradłowa z kilkoma cennymi gatunkami roślin. Są wśród nich m.in. goździk pyszny (Dianthus superbus), groszek błotny (Lathyrus palustris), gnidosz błotny (Pedicularis palustris), rutewka żółta (Thalictrum flavum) i kukułka szerokolistna (Dactylorhiza majalis). Wśród zbiorowisk roślinnych na uwagę zasługują chronione prawem UE wilgotne łąki trzęślicowe (Selino-Molinietum) i zbiorowiska „welonowe” (Calystegietalia sepium)^[18] . Wartości przyrodnicze i krajobrazowe doliny Pisi predestynują ją do objęcia ochroną w formie obszaru chronionego krajobrazu. Stanowiłby on korytarz ekologiczny o znaczeniu lokalnym, który łączyłby środkową część doliny Neru z pradoliną warszawsko-berlińską^[19]. Inną możliwością ochrony najcenniejszych fragmentów doliny Pisi może być ustanowienie na nich zespołu przyrodniczo-krajobrazowego (ryc. 1, 5).

Charakterystycznym składnikiem wiejskiego krajobrazu gminy Uniejów są murowane budynki z białego kamienia. Powstawały one z miejscowego materiału budowlanego, co spowodowało wykształcenie się regionalnego charakteru zabudowy^[20]. Materiał ten pochodził z okolic miejscowości Rożniatów, gdzie na powierzchnię terenu wychodzą osadowe utwory krzemionki i węglanu wapnia. Obecnie materiał ten jest bardzo rzadko wykorzystywany w budownictwie. Z licznych miejsc, w których był wydobywany, zostały pojedyncze stanowiska. Te najlepiej zachowane kwalifikowałyby się do objęcia ochroną w postaci stanowiska dokumentacyjnego przyrody nieożywionej. Tą formą ochrony przyrody obejmuje się „[…] niewyodrębniające się na powierzchni lub możliwe do wyodrębnienia, ważne pod względem naukowym i dydaktycznym, miejsca występowania formacji geologicznych, nagromadzeń skamieniałości lub tworów mineralnych, jaskinie lub schroniska podskalne wraz z namuliskami oraz fragmenty eksploatowanych lub nieczynnych wyrobisk powierzchniowych i podziemnych”^[21].

Wydmy śródlądowe to kolejny ważny składnik przyrody nieożywionej w krajobrazie gminy Uniejów. Do szczególnie interesujących należy ciąg wydm położonych w dolinie Warty od miejscowości Ostrowsko po Lekaszyn. Do najwyższych (do 10 m) należy łuk wydmowy o długości 2,5 km w rejonie wsi Kuczki^[22]. Wydma zbudowana z piasków rzecznych, zwana „Lubieżnią”, zajmująca powierzchnię ok. 28 ha, porośnięta jest sosną. Obiekt ten proponowany jest do objęcia ochroną w formie pomnika przyrody^[23]. Może on być także chroniony jako użytek ekologiczny: „Użytkami ekologicznymi są zasługujące na ochronę pozostałości ekosystemów, mających znaczenie dla zachowania różnorodności biologicznej – naturalne zbiorniki wodne, śródpolne i śródleśne oczka wodne, kępy drzew i krzewów, bagna, torfowiska, wydmy, płaty nieużytkowanej roślinności […]”^[24].

Jak wspomniano, Ustawa z dnia 23 stycznia 2009 r. o zmianie niektórych ustaw w związku ze zmianami w organizacji i podziale zadań administracji publicznej w województwie^[25] dała wyłącznie radom gmin (od połowy 2009 r.) prawo ustanawiania i likwidacji pomników przyrody, stanowisk dokumentacyjnych, użytków ekologicznych i zespołów przyrodniczo-krajobrazowych. Projekty uchwał w sprawie powołania indywidualnych form ochrony przyrody wymagają uzgodnienia z właściwym regionalnym dyrektorem ochrony środowiska. Analiza danych Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska^[26] wykazała, że stosunkowo nieliczne z nich wykorzystały otrzymaną możliwość ustanawiana nowych obiektów chronionych.

W latach 2010–2024 samorządy 37 gmin ustanowiły łącznie 214 nowych obiektów chronionych na podstawie ustawy o ochronie przyrody. Połowa z nich utworzyła na swoim obszarze po jednym obiekcie (najczęściej był to pomnik przyrody), dwie ustanowiły więcej niż 10 obiektów (także pomników przyrody). Są to: m. Łódź – łącznie 92 pomniki przyrody, dziewięć użytków ekologicznych i cztery zespoły przyrodniczo-krajobrazowe – oraz gm. Inowłódz – 15 pomników. W gminie Uniejów w tym czasie objęto ochroną pięć drzew^[28] (tab. 1, ryc. 6). Lokuje to ją powyżej średniej dla województwa. W porównaniu z pierwszą dekadą XXI w. liczba nowo powstałych chronionych obiektów przyrodniczych w drugiej dekadzie była o połowę mniejsza (tab. 2). Po części może to wynikać z faktu, że te najcenniejsze obiekty już zostały objęte ochroną. We wspomnianym tu okresie obserwowano zwiększony udział tworzonych użytków ekologicznych w drodze rozporządzeń ówczesnych wojewodów. Podobnie jak w latach 90. XX w. obejmowały one tereny zabagnione w Lasach Państwowych. Dlatego były one najczęściej lokowane w gminach charakteryzujących się dużą lesistością.

Podsumowanie i wnioski

1. Na obszarze gminy Uniejów znajdują się 24 obiekty przyrodnicze objęte różnymi formami ochrony prawnej. Wśród nich dominują formy ustanowione w drodze uchwał rady gminy.
2. Tereny chronione pokrywają 49,5% powierzchni gminy. Są wśród nich obszary chronionego krajobrazu, obszary Natura 2000, użytki ekologiczne i zespoły przyrodniczo-krajobrazowe.
3. Zdecydowana większość obszarów chronionych położona jest w zachodniej i północno-zachodniej części gminy, czyli w dolinie Warty.
4. Niektóre formy ochrony przyrody nakładają się na siebie. Nie jest to dobra praktyka w przypadku indywidualnych form ochrony przyrody, dla których obowiązują te same ustawowe zakazy i ograniczenia.
5. Należy podjąć następujące działania, które przyczynią się do utworzenia równomiernej i racjonalnej sieci obszarów chronionych na terenie gminy:
   1. objąć we wschodniej części gminy ochroną tereny, które spełniają kryteria proponowanych form ochrony przyrody;
   2. przeprowadzić weryfikację objętych ochroną obiektów w celu ewentualnej likwidacji ich wielokrotnego nakładania się na siebie oraz zlikwidować te, które nie spełniają obecnie kryteriów ochrony;
   3. podjąć działania zapobiegające utracie wartości objętych ochroną obiektów cennych przyrodniczo. Wskazane jest to podczas wszelkich prac planistycznych.