Ziemiańska rodzina Cybulskich w Woli Przatowskiej na rodzinnej fotografii

Dorota Stefańska^*

Droga z Szadku do Łodzi, biegnąca ulicą Osiny, kończy się rozwidleniem prowadzącym do wsi Wilamów oraz leśniczówki o tej samej nazwie. To rozwidlenie, nazywane przez starszych mieszkańców Szadku „Portkami”, prowadzi do sołectwa Piaski – wsi, która dawniej nosiła nazwę Wola Przatowska^[1]. Tu niegdyś mieściła się siedziba ziemiańskiej rodziny Jana i Marii Cybulskich. Na próżno dziś, podobnie jak kilka lat wcześniej, szukać dworu, a właściwie oficyny, w której w październiku 1939 r. przyszła na świat wnuczka Jana – ostatniego gospodarza majątku – Jolanta Karpińska z Sieradzkich.

Przydrożna kapliczka, stojąca na skraju dawnego przydworskiego parku, przywołuje wspomnienia o jej fundatorach i budowniczych^[2]. Nieco dalej, już przy drodze prowadzącej przez wieś Piaski, zachodnią granicę parku wyznaczają stawy rybne o niewielkiej powierzchni, niegdyś malowniczo udekorowane płaczącymi wierzbami, których gałęzie wiatr z lekkością kołysał nad taflą wody. Dziś uregulowana linia brzegowa pozbawiła to miejsce części dawnego uroku. Cień na lustro wody rzucają teraz konary przybrzeżnej alei jesionów.

Nikt z mieszkańców wsi nie pamięta już dawnego dworu. Dom mieszkalny i zabudowania folwarczne uległy zniszczeniu – pomógł w tym człowiek potrzebujący budulca. Czas oszczędził jedynie budynek dawnej narzędziowni folwarcznej, niegdyś zwanej lamusem. To miejsce przetrwało w pamięci wnuczki ostatnich właścicieli – wciąż żyjącej pani Jolanty.

Dzięki jej życzliwości spotkanie przy rodzinnych grobach na cmentarzu w Szadku zaowocowało udostępnieniem autorce rodzinnych fotografii ze zbiorów prywatnych. Pamięć ludzka bywa zawodna, a tego rodzaju dokumenty pozwalają przybliżyć obraz domu rodzinnego, codziennych zajęć jego mieszkańców i gości w czasie wolnym od pracy, używanych środków lokomocji, a przede wszystkim zachować podobizny właścicieli majątku i ich krewnych. Poznajemy mieszkańców „dworku” po 80 latach. Tyle bowiem czasu upłynęło od – jak to określiła Janina Leskiewiczowa we wstępie do opracowanego w latach 80. XX w. Słownika biograficznego ziemian polskich – „ostatecznej zagłady ziemiańskiego świata”^[3]. Zdjęcia ukazują sylwetki ziemian, którzy mogliby pozostać dla historii bezimienni, a których codzienna praca – zarówno zawodowa, jak i społeczna – stanowiła część dorobku całej warstwy społecznej.

Rodzina Cybulskich herbu Prawdzic gospodarzyła w majątku ziemskim Wola Przatowska od 1896 r.^[4] aż do lat 80. XX w.^[5] W okresie okupacji niemieckiej Jan Cybulski wraz z rodziną został wysiedlony do Generalnej Guberni. Majątek przejął – na mocy decyzji władz Kraju Warty – Niemiec o nazwisku Obermann. Zgodnie z przepisami prawa okupacyjnego wszelkie wartościowe dobra, maszyny, pojazdy i urządzenia rolnicze przeszły na własność nowego właściciela. Po wojnie majątek pozostał w rękach rodziny, jednak jego utrzymanie wiązało się z wieloma trudnościami. Aby dostosować się do przepisów narzuconych dekretem o reformie rolnej z 6 września 1944 r., Jan Cybulski zmuszony był sprzedać nadwyżki ziemi. Po tej sprzedaży – oznaczającej utratę podstawy bytu – w nowych, powojennych realiach politycznych i gospodarczych Jan Cybulski (1879–1952) kontynuował pracę jako rolnik na gospodarstwie o powierzchni 49 hektarów^[6].

Majątek Wola Przatowska został zakupiony przez Konstantego Cybulskiego (1852–1911), syna Józefa i Katarzyny z Trzaskalskich. Jak wynika z dokumentów archiwalnych, Konstanty nabył dobra Wola Przatowa na drodze drugiej licytacji ogłoszonej na 23 maja 1896 r. w wyniku zaległości kredytowych poprzedniego właściciela wobec Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego.

W akcie notarialnym, sporządzonym przez notariusza Józefa Kucharskiego, zapisano: „O godzinie jedenastej w terminie naznaczonym do przedaży dóbr Wola Przatowa odbył się akt kupna. Licytacja rozpoczęła się od sumy rubli srebrnych 10 731. W dokumentach zaznaczono uwagę, że ‘nabywca dóbr na sprzedaż wystawionych może być poddany ruski’”^[7].

Treść kolejnego dokumentu Dyrekcji Szczegółowej z siedzibą w Kaliszu zawiera szczegóły dotyczące zakupu:

Na skutek podania Pana Konstantego Cybulskiego, nabywcy dóbr Wola Przatowa w powiecie sieradzkim położonych, na licytacji publicznej przez Towarzystwo Kredytowe Ziemskie w dniu 23 maja 1896 r. odbytej, sprzedanych – Dyrekcja Szczegółowa udziela niniejszym świadectwa, iż ze złożonego przez tegoż nabywcę vadium gotowizną Rs 2200 użyto na zaległości Towarzystwu przypadające Rs 1298 kop. 61, pozostała reszta użyta będzie na zaspokojenie zaległych uprzywilejowanych podatków skarbowych, opłat i składek gminnych, wynagrodzenia dozorcy w czasie pozostawienia dóbr pod sprzedaż, kosztów wręczeń, ogłoszeń i innych, o ile po dzień dzisiejszy należeć się będą. […] Poświadcza nadto Dyrekcja Szczegółowa, że nabywca uczynił zadość warunkom hipotecznym i że z pożyczki TKZ na dobrach Wola Przatowa zahipotekowanej w sumie Rs 9850 część umorzoną po włączeniu raty drugiej wynosi Rs 1197 kop. 85, a pozostało nieumorzonego długu Towarzystwa Rs 8652 kop. 15, którą to sumę nowonabywca – stosownie do warunków licytacyjnych – ma prawo potrącić z postąpionego szacunku^[8].

Konstanty Cybulski był pierworodnym dzieckiem. Urodził się w Żuchowie, w powiecie kolskim, podobnie jak jego młodsza o pięć lat siostra Antonina (1857–1936), później Gawrońska^[9]. W 1865 r. rodzina powiększyła się – w Chełmie na terenie starostwa kolskiego urodziła się kolejna siostra, Józefa. Najmłodsza z rodzeństwa, po mężu Koźmińska, przeżyła 56 lat. Zmarła 28 października 1921 r. o godzinie „szóstej i pół wieczorem” w Łodzi przy ulicy Pańskiej 4 jako wdowa po Pawle Koźmińskim, handlowcu – jak zapisano w akcie parafialnym sporządzonym przez księdza Józefa Egerta i podpisanym przez Jana Cybulskiego oraz Aleksandra Koźmińskiego^[10].

Konstanty, najstarszy z trójki dzieci Józefa – właściciela dóbr Dawidy pod Warszawą – założył rodzinę, zawierając związek małżeński z Bronisławą Kossobudzką.

Bronisława urodziła się w Kutnie 2 października 1858 r. Była córką Jana i Balbiny z Fryzów, małżonków Kossobudzkich, zamieszkałych w Kutnie. Ojciec w chwili narodzin córki był dojrzałym mężczyzną, liczył 43 lata. W akcie narodzin czytamy: „Okazał Nam dziecię płci żeńskiej, narodzone w Kutnie dnia drugiego bieżącego miesiąca i roku, o godzinie jedenastej w nocy, z jego małżonki Balbiny z Fryzów, lat trzydzieści mającej”^[11]. Rodzicami chrzestnymi podczas ceremonii chrztu świętego, która odbyła się 26 października, byli Tomasz Gajewski i Felicjanna Osińska. Ojciec Bronisławy, Jan, prowadził oberżę w Kutnie.

Małżeństwo Konstantego i Bronisławy doczekało się dwojga dzieci: syna Jana Kazimierza oraz córki Stanisławy, zamężnej Hoppe. Bronisława przeżyła męża o wiele lat – Konstanty zmarł w 1911 r. wieku 59 lat. Po jego śmierci odziedziczyła połowę majątku i wraz z synem Janem zarządzała dobrami. Mieszkała w majątku aż do śmierci, z wyjątkiem lat 1939–1945, kiedy rodzina została wysiedlona do Generalnej Guberni. Jan Cybulski, z konieczności dostosowując się do przepisów prawa niemieckiego, w okresie okupacji zarządzał majątkiem w Woli Krzysztoporskiej.

W akcie notarialnym spisanym w Kaliszu przez notariusza Feliksa Bruśnickiego 10 marca 1926 r. poznajemy skład najbliższej rodziny właściciela dóbr oraz proporcje przejętego przez spadkobierców majątku. Fragment dokumentu brzmi:

Rodzina Konstantego Cybulskiego, właściciela – Wola Przatowska:

I. Bronisława z Kossobudzkich Cybulska, wdowa po Konstantym;

II. Jan Cybulski, zamieszkali i prawne miejsce zamieszkania obierający w Woli Przatowej, powiatu sieradzkiego;

III. Stanisława z Cybulskich Hoppowa, w asystencji swego męża Stanisława Hoppa, zamieszkali w Popowiczkach, powiatu inowrocławskiego... są oni właścicielami majątku, w którym Bronisława Cybulska w połowie…^[12]

Dzięki zaradności syna Jana po 1945 r. przekształcono majątek w gospodarstwo rolne, co pozwoliło rodzinie uniknąć wysiedlenia. Bronisława dożyła sędziwego wieku – 88 lat – w Woli Przatowskiej, gdzie przebywała na utrzymaniu syna. Zmarła 10 kwietnia 1947 r., pół godziny po północy. Fakt ten został zgłoszony w urzędzie stanu cywilnego w Szadku przez syna Jana^[13].

Jan Cybulski urodził się w majątku ziemskim właściciela osady Biała 3 listopada 1879 r.^[14] Jego ojciec, Konstanty, w obecności dwóch świadków – Walentego Fryzy i Walentyny Kossobudzkiej – zgłosił narodziny syna z małżonki Bronisławy Cybulskiej 11/23 listopada 1879 r.

Działo się w osadzie Biała, dnia 11/23 listopada 1879 roku o godzinie piątej po południu. Stawili się: Konstanty Cybulski, właściciel majątku Biała, lat dwadzieścia siedem mający, w obecności Leona Świerczyńskiego, dzierżawcy osady Biała, lat trzydzieści pięć, oraz Józefa Szwarca, również dzierżawcy osady Biała, lat dwadzieścia osiem, zamieszkałych tamże, i przedstawili Nam młodzieńca płci męskiej, objaśniając, iż urodził się on w osadzie Biała dnia 22/3 listopada o godzinie piątej po południu, z jego małżonki Bronisławy z Kossobudzkich, lat dwadzieścia pięć mającej… Imię jego: Jan Kazimierz. Rodzicami chrzestnymi byli: Waleria Fryza oraz Balbina Kossobudzka z miasta Koła. Akt został podpisany przez ojca i świadków^[15].

Jan Cybulski, mając 27 lat, zawarł związek małżeński z Marią Józefą z Koźmińskich. Ślub odbył się w Wilanowie w 1906 r.^[16] Małżonkowie doczekali się dwóch córek: Jolanty Janiny, zamężnej Sieradzkiej (jej mąż Włodzimierz był inżynierem rolnikiem), oraz Wandy, zamężnej Gałęzowskiej (jej mąż Kazimierz był lekarzem – małżeństwo pozostało bezdzietne). Wanda prowadziła gospodarstwo w bardzo niekorzystnych warunkach politycznych. Zrujnowane wskutek niegospodarności zostało sprzedane w 1980 r.

W pamięci najstarszych mieszkańców wsi zachowały się wspomnienia o zabawach organizowanych w parku z udziałem ziemianek i ich gości. Ziemiańskie gospodarstwo wiejskie było atrakcyjnym miejscem wypoczynku i odwiedzin – zwłaszcza dla osób z przemysłowej Łodzi.

Na jednej z fotografii uwieczniono małą dziewczynkę na tle samochodu. W przyszłości miała ona zostać harcerką i żołnierzem Szarych Szeregów w powstańczej Warszawie. Nazywała się Barbara Nazdrowiczówna. Przebywała w Woli Przatowskiej na wakacjach, gdyż jej rodzice byli spokrewnieni z rodziną Cybulskich. Urodziła się w Łodzi jako córka Heleny i Mariana – właścicieli sklepu myśliwskiego przy ul. Piotrkowskiej 11.

Basia uczęszczała do Szkoły Powszechnej i Gimnazjum Heleny Miklaszewskiej. W 1937 r. wstąpiła do XX Drużyny Harcerskiej im. Jadwigi Tejszerskiej, w której w 1939 r. zdobyła stopień pionierki. Koledzy nadali jej przezwiska: „Wiewiórka”, „Piegowate Jajo” – od cech wyglądu – oraz „Na zdrowie” (gra słów wynikająca z jej nazwiska).

Po wybuchu wojny ojciec Barbary przekazał broń ze sklepu na potrzeby wojska i musiał uciekać do Warszawy. Tam Basia uczęszczała na tajne komplety i wstąpiła do Szarych Szeregów. Podczas powstania warszawskiego służyła w Batalionie „Odwet II”. Broniła barykady w pobliżu swojego domu, znajdującego się nieopodal gmachu Politechniki Warszawskiej. Zginęła i została pochowana na Cmentarzu Mokotowskim. Jej rodzice przeżyli wojnę, wrócili do Łodzi i sprowadzili szczątki córki. Grób Barbary na Starym Cmentarzu był przez długi czas jedynym miejscem w Łodzi, gdzie umieszczono napis „Powstanie Warszawskie”. To tam po wojnie łodzianie oddawali hołd poległym powstańcom^[17].

Pamiątką po rodzinie Cybulskich są dwa groby rodzinne na cmentarzu pw. św. Idziego w Szadku. W jednym z nich spoczywają senior rodu – Konstanty (nagrobek z nieczytelnym napisem), jego żona Bronisława (żyła lat 88, zm. 10 IV 1947 r.) oraz ich syn i spadkobierca majątku Jan (żył lat 73, zm. 24 IX 1952 r.).

Drugi grób ziemny oznaczony jest metalowym krzyżem, na którym umieszczono dwie tablice metalowe. Na pierwszej z nich widnieje napis:
MARIA CYBULSKA z KOŹMIŃSKICH / ŻYŁA LAT 79 / ZM. 4 XII 1962 / AVE MARIA

Na drugiej:
WANDA GAWROŃSKA z CYBULSKICH / ŻYŁA LAT 88 / ZM. 6 III 1959 / AVE MARIA