Notes on the reproduction possibilities of human prehistorical populations - Henneberg, Maciej (Anthropological Review, 1975)
Podejmowane dotychczas, nader cenne, próby określenia płodności grup ludzkich w pradziejach dają jednak wyniki szacunkowe, trudne niejednokrotnie do porównań. Jest to rezultatem stosowania trzech różnych metod szacowania płodności: 1) dzielenia przeciętnej długości okresu zdolności reprodukcyjnej przez długość odstępów między urodzeniami, 2) określania dzietności zmarłych kobiet w oparciu o zmiany poporodowe na kościach miednicy, 3) przemnażania odtworzonej liczby kobiet żyjących przez hipotetyczne współczynniki płodności. Zasadniczą trudnością przy stosowaniu powyższych metod jest dokładne ustalenie liczby urodzeń. Liczba ta w populacjach nie stosujących świadomej kontroli urodzeń (tj. kontroli będącej funkcją liczebności już posiadanego potomstwa) zależy od wielu czynników ekologiczno-kulturowych, powiązanych ze sobą w sposób skomplikowany, o zmiennym przy tym międzypopulacyjnie natężeniu i sposobie działania. Trudno więc znaleźć ogólną prawidłowość dotyczącą liczby urodzeń w populacjach .pradziejowych. Wspólną, natomiast, dla populacji nie stosujących świadomej kontroli urodzeń prawidłowością jest przyrost względnej, kumulatywnej liczby urodzeń z wiekiem rodziców. Na podstawie tej prawidłowości można skonstruować „archetyp” płodności w następujący sposób: jeżeli szansę posiadania całkowitej, możliwej do osiągnięcia w pełnym okresie reprodukcyjnym (tj. do około 50 roku życia) kumulatywnej liczby urodzeń — Uc — oznaczymy jako 1,0, to dla osobników umierających przed zakończeniem okresu zdolności reprodukcyjnej szansa ta (1-sx) — będzie się z wiekiem kształtować jak na rysunku 2 i w tabeli 2. Wartość sx określa prawdopodobieństwo nieposiadania pełnej liczby urodzeń w wieku х. Opierając się o tak skonstruowany „archetyp”, przy znanej strukturze wymieralności danej populacji, można określić jej potencjalny współczynnik reprodukcji brutto — Rpot — przemnażając częstości zmarłych w kolejnych grupach wieku przez odpowiadające tym grupom wartości sx, sumując iloczyny i odejmując sumę od jedności. Współczynnik Rpot informuje o tym, jaka cześć całkowitej możliwej do osiągnięcia liczby urodzeń (Uc) przypada na przeciętną parę dorosłych z danej populacji. Omawiany współczynnik wyraża więc potencjalną zdolność grupy o danej strukturze wymieralności do reprodukcji, nadaje się bezpośrednio do porównań międzypopulacyjnych i jest miernikiem ogólnej intensywności nacisków selekcyjnych wynikających z wymieralności dorosłych. Przyjmując określoną bezwzględną wartość Uc i przemnażając ją przez Rpot otrzymuje się przeciętną liczbę urodzeń przypadającą na parę osobników dorosłych, co jest podstawą do szacunków wielkości rodziny. Dla przyjętej wartości Uc wielkość przyrostu naturalnego grupy daje się odtworzyć z równania $$ R_o = R_{pot} \frac{100_{d_0-14}}{100} U_c 0.5 $$ gdzie Ro) — współczynnik reprodukcji netto, d0 - 14 — częstość zgonów osobników poniżej 15 roku życia (w %%). Przechodząc do przyrostu naturalnego wyrażonego współczynnikiem w promillach na rok (ρ) (równanie Lotki): Ro =(1+ ρ)x, gdzie x — długość trwania pokolenia. Populację badaną traktujemy tu jak populację ustabilizowaną, co jest do przyjęcia w przypadku większości cmentarzysk pradziejowych. Z tabeli 4 wynika, że nawet przy założonych, niezbyt wysokich wartościach Uc istniały w pradziejach liczne grupy zdolne do szybkiej ekspansji liczebnej. W zestawieniu ze słabym tempem przyrostu zaludnienia Europy czy Świata, wskazuje to na konieczność szukania przyczyn powolnego powiększania się liczby ludności dużych regionów w zjawiskach doprowadzających do zanikania grup ludzkich w wyniku działania czynników kulturowych, ewentualnie klęsk żywiołowych, epidemii itp. Istotny wpływ kontroli urodzeń wydaje się tu mało prawdopodobny. Otrzymane wyniki przeczą również dość powszechnie przyjmowanej przez antropologów tezie o zastojowym charakterze większości badanych populacji pradziejowych. Wobec tego odtwarzanie struktury wieku ludności żyjącej w takich populacjach winno opierać się na modelu ludności ustabilizowanej o określonym przyroście naturalnym.